महोत्तरीको लोडसेटिंङ्ग आन्दोलन पानीको फोका सावित

महोत्तरीको लोडसेटिंङ्ग आन्दोलन पानीको फोका सावित

नागेन्द्रकुमार कर्ण्

अहिले महोत्तरी जिल्लाबासी लोडसेटिंङ्गको मार खप्न वाध्य छन्‍ । विद्युत चुहावटको नाउँमा केन्द्रले लोडसेटिंङ्ग गरेकोे हो । त्यो पनि दैनिक दश घण्टा । नेपालकै प्रमुख तथा विश्वसनीय पत्रिका गोरखापत्रमा सार्वजनिक सुचनाका साथ लोडसेटिंङ्गको तालिका प्रकाशन भएको थियो केही दिन पहिला । यो भन्दा अगाडी लोडसेटिंङ्गको नाम पत्रपत्रिका र समाचारहरुमा महोत्तरीबासीले सुन्ने गरेपनि प्रत्यक्ष्ा भने भोग्न नसक्दा यसबारे जानकार भने थिएनन्‍ भन्दा पनि हुन्छ । आफै पर्दा मात्रै अरुको दु:ख थाहा हुन्छ भन्ने भनार्इ महोत्तरीबासीमा पनि लागु भएको छ । पहिला लोडसेटिंङ्गको मार खप्न नसकेका महोत्तरीबासी अहिले दैनिक दश घण्टा लोडसेटिंङ्गमा बस्नुपर्दा उनीहरुको दैनिकी नै फेरिएको छ । एकातफ जेठ महिनाको असिनपसिन गनर्े गर्मी र त्यसमा पनि विजुली नहुँदाको मार लोडसेटिंङ्ग खेपेका र खेपिरहेका बाहेक कसैलार्इ थाहा हुने कुरै छैन्‍ । 'खेत खाय गदहा, मार खाए जोलहा' मैथिलीको कहावत भmै चुहावट रोक्न नसक्ने विद्युत प्राधिकरण्ा जलेश्वर शाखाले विनासित्तीमा जिल्लावासीलार्इ दुु:ख दिइरहेको छ । जिल्लावासीहरुले समेत संत्रmमण्ाकालिन अवस्थाको फाइदा राम्रैसंग उठाउन उद्यत छन्‍ । तर यसले आफैलार्इ घाटा हुने कुरा भने विसनर्ु पनि हुँदैन्‍ । कसैले यस तफ ध्यान दिएको पाइदैन्‍ । त्यस्तै लोडसेटिंङ्ग गरेर चुहावट रोकिन्छ भन्ने मनशायमा विद्युत प्राधिकरण्ा छ भने त्यो उसको मुर्खता बाहेक केही पनि होइन । यसले प्राधिकरण्ाको ग्राहक अर्थात उपभोत्तmाहरु विजुली नभएपछि मिटर लिनुको फाइदा नै छैन भन्दै अभm चोरी गर्न उद्यत हुन्छन्‍ भन्ने हेक्का राख्नु जरुरी छ । त्यसतै बिजुली नभएपछि यसको विकल्प खोज्न समेत समेत थाल्ने छ जसको असर पछि देखिने हुन्छ । जस्तो जिल्ला विकास समिति महोत्तरीले लोडसेटिंङ्गकै कारण्ा सोलार लगाएर काम चलाउन वाध्य छन्‍ । लोडसेटिंङ्ग व्ािरुद्ध केही दिन पहिला जलेश्वरका उद्योगी, व्यवसायी र पत्रकारहरुले आन्दोलन पनि चलाए तर त्यो आन्दोलन उपलब्धि विहिन हुन पुग्यो । त्यो आन्दोलन निरर्थक समेत सावित भएको भान भइरहेको छ । आन्दोलन मात्र 'हात्त िआयो हात्त िआयो पुmस्स' भएको छ । त्यो लोडसेटिंङ्ग विरुद्धको आन्दोलन पटक पटक संविधानसभाको म्याद बढाए भmैं भएको छ । तर त्यही आन्दोलनको भरमा जलेश्वर उद्योग वाण्ािज्य संघ र पत्रकारहरु गजक्क भइ बसेका छन्‍ । मलार्इ सम्भmना छ, म सानै हुँदा खेरी खास गरी बेलुका पख ४/५ जना साथीहरु नजिकैको पोखरीमा गर्इ ढुङ्गा लिएर एउटा खेल खेल्थ्यौं । त्यो के भने कसले पोखरीमा ढुङ्गा फालेर ठुलो पानीको फोका (बुलबुला) पार्न सक्छ भनेर । त्यो खेल हाम्रो निरर्थक हुन्थयो , मात्र दिन काटने साधन कि मनोरञ्जनको लागि । तर पनि हामी त्यसमा नै मख्ख पथ्र्यो । त्यसले केही फाइदा हुदैन्थ्यो, ढुङ्गा, माटो फालेपछि पानी बरु फोहर हुने गर्दथ्यो । तर पनि हामीलार्इ पोखरी फोहर भइरहेछ कि के भइरहेको छ हेक्का हुँदैन्थ्यो मात्र हामी खेलमा मस्त हुन्थ्यौं । त्यस्तै नै महोत्तरीमा लोडसेटिङ्ग विरुद्धको आन्दोलन भएको छ । कुनै पनि उपलब्धि बिनाको, सानैमा पानीको फोका बनाए सरी । बरु अहिले त आन्दोलनका कारण्ा गोरखापत्रको तालिका पनि जलेश्वर प्राधिकरण्ाले फेरेको जस्तो छ, न कुनै समय छ न कुनै जानकारी । आफ्नो मनको मर्जी चलिरहेको छ । मैथिलीमा भन्छ, 'हगु त बाट ने, सुतु त खाट ने' त्यस्तै छ अहिले जिल्लावासीलार्इ तर सम्बन्धित निकाय केही पनि गर्न सकिरहेको छैन्‍ । महोत्तरीमा भारतबाट विजुलीको लाइन सफ्लाइ भइरहेको छ । विद्युत कार्यालय जलेश्वरका प्राविधिकहरुका अनुसार ५ देखि ८ मेगावाट विजुली भारतले दिइरहेको छ तर महोत्तरीलार्इ कम्तिमा पनि १४ मेगावाट विजुली चाहिन्छ रे । त्यसमा पनि ६० देखि ७० प्रतिशत सम्म चुहावट हुने गरेको छ । तर नेपाल विद्युत प्राधिकरण्ाले त्यो चुहावट रोक्न पुरै असमर्थ देखिएको छ । केही महिनादेखि गाउँ गाउँमा सशस्त्र र जनपद प्रहरीको टोलीलार्इ लिएर चुहावट रोक्न चोरी गनर्े तार, मोटर, केही मान्छेलार्इ पत्रmाउ गरेर केही मात्रामा राज्ाश्व संकलन गनर्ु बाहेक केही गर्न सकेको छैन्‍ । एकातफ गाउँघरमा विजुली नै नदिर्इ न्युन्ातम मुल्य लिन विद्युत प्राधिकरण्ा अगाडी छ भने सदरमुकाममा समेत यस्तै स्थिती बनाएको छ । कार्यालय समयमा आउने टाढा टाढाका जिल्लाबासीहरु विजुली नभएका कारण्ा महँगोेमा फोटोकाँपी, फोटो खिचाउन वाध्य छन्‍ भने बिजुली नभएपछि मनिचेञ्चरमा समेत काम नहुँदा सेवाग्राहीहरु दोहोरो मारमा पनर्े गरेका छन्‍ । जलेश्वर उद्योग वाण्ािज्यसंघ लोडसेंटिङ्ग विरुद्धको आन्दोलन गरेर केही राहत भेटनेमा ढुक्क बनाए पनि आन्दोलन उपलब्धि विहिन बनेपछि अहिले उनीहरुमा आफै निराशा छाएको छ । जलेश्वर उद्योग वाण्ािज्य संघले एकलौटी रुपमा आन्दोलनलार्इ अगाडी बढाएको र आफ्नो स्वार्थसिद्ध भएपछि आन्दोलन रोकेको स्वयं नगरवासीको आरोप रहेको छ । त्यस्तै विजुली नभएपछि संचारक्ष्ोत्र समेत मर्कामा पनर्ु स्वभाविक भएपनि यसपालि महासंघले अलि बढी नै भावुक भर्इ आन्दोलनमा उत्रेको देखियो । विजुली नभएपछि समयमा समाचार नजानु, एफएम रेडियोहरु बन्द हुनु, साप्ताहिक पत्रिकाहरु समेत समयमा निस्कन नसक्नु समस्या भएकोले पत्रकार महासंघले आन्दोलन गरेको बुभिmन्छ । अर्थ न बर्थ चौरी गार्इ भmै महासंघको सो आन्दोलन बन्न पुगेको यर्थात अहिले सबै सामु छ । १० दिन सम्म कुनै ठोस कुरा गनर्े जनाएको जलेश्वर विद्युत प्राधिकरण्ाले सो भन्दा बढी समय भै सके पनि अहिले सम्म यस सम्बन्धमा सिन्का समेत भाँचेको देखिन्न्‍ । यसबाटै जलेश्वर उद्योग वाण्ािज्यसंघ र पत्रकार महासंघले गरेको आन्दोलनको सफलता देखाएको छ । आगामी दिनमा जलेश्वर उद्योग वाण्ािज्य संघ र महासंघले आन्दोलनको कुनै कार्यत्रmम थाल्दा हचुवाको भरमा नगरे वेश हुने देखिन्छ भने विद्युत प्राधिकरण्ाले समेत लोडसेटिंङ्ग नै गरेको छ भने पुन: टाइमटेबल तोक्नै पनर्े देखिन्छ ।

पत्रकारिता र महोत्तरीको वर्तमान अवस्था

पत्रकारिता र महोत्तरीको वर्तमान अवस्था
नागेन्द्र कुमार कर्ण्
आरम्भ
" खिचांे ना कमानोंको ना तरवार निकालो, जब तोप मुकाबिल हो तो अखबार निकालो" अखबार वा पत्रपत्रिकाहरुको कतिको महत्व छ माथिको उद्धरण्ाले प्रस्टयार्इरहेको छ । लोकतन्त्रको प्राप्तिको लागी प्रेसले खेलेको भुमिकाको प्रशंसा सबैले मुत्तmकण्ठले गरिरहेकै छ । तर लोकतन्त्र प्राप्तीको लागी प्रेसलेे खेलेेको भुमिकालार्इ अहिले गौण्ा राख्दै हर क्ष्ोत्रबाट प्रेस माथि नै आत्रmमण्ा हुन थालेको छ । यो भन्दा पनि अघि प्रेस माथि आत्रmमण्ा नभएको होर्इन्ा तर लोकतन्त्र प्राप्तीसंगै अभm बढी प्रेस माथि आत्रmमण्ाहुन थाल्नु ज्यादै नै दुखदायी र लोकतन्त्रलार्इ खिल्ली उडाउनुसरह नै भएको छ । वर्तमान तरल अवस्थामा प्रेसले अपेक्ष्ाित सफलता प्राप्त गरेको देखिदैन । लोकतन्त्र प्राप्तिसंगै अहिले प्रेसजगतमा चारैतफबाट घेरावन्दी हुदै आएको छ । अहिले सबभन्दा बढी प्रेस जगत नै धरापमा परेको अनुभव भर्इरहेको छ । आपुm अनुकुल समाचार प्रकाशन भएन भने पत्रिकाको कार्यालय र पत्रकारहरुलार्इ भौतिक कारबाहीको धम्की दिनु अब आम मानिन्छ र निर्ममता पूर्वक हत्या सम्मको कुकर्ुत्य हुदै आएको सर्वविदिदै छ । यसको पछिल्लो उदाहरण्ा बनेकी छिन जनकपुरकी पत्रकार उमा सिंह । ०४ साल पूर्व सनद सबालको भरमा संचालित सूचना व्यबस्थामा ०४ को बैधानिक कानुनले केहि परिवर्तन ल्यार्इ प्रेस र बोल्ने कुरालार्इ मौलिक हकको कोटिमा राख्यो तर, त्यस्को खासै अर्थ न रहंँदा रहँदै एक वर्ष्ा पछिनै छापाखाना र प्रकाशन एेनको व्यबस्था भयो । यस्को पनि खासै अर्थ थिएन्‍ । जागरुक जनतामांभm भ्रम बाँडने काम भित्र सिमित रह्‍यो यो कदम । ०७ सालमा प्रजातंत्रको घोष्ाण्ाा पछि जारी अन्तरिम शासन विधान मा वाक्‍ र लेखन स्वतन्त्रता पार्इयो तर पछि पछि यस्मा अनेकौं अंकुशहरु लगार्इदै ०१० सालमा वडा हाकिमले पत्रपत्रिका दर्त्ता गर्ने अधिकार पाए । ०१४ मा प्रेस काउन्सिल गठन गरी सुभmाव संग्रह गरियो तर त्यो लागु गरिएन । ०१५ को संविधानमा वाक्‍ तथा प्रकाशन स्वतन्त्राको व्यवस्था भएपनि त्यो डेढ वर्ष्ा भित्रै समाप्त भर्इ पंचायतकालीन ३० वर्ष्ो शासनकालमा वाक्‍ र प्रेस स्वतन्त्रताको सम्पूर्ण्ा संरचना नै वदलियो । २०४६ को जनआन्दोलन संगै प्राप्त पूर्ण्ा स्व्ातन्त्रता पछिको ०४७ को संविधानले विचार र प्रेस स्वतन्त्रताको पूर्ण्ा वहाली भएको मान्न सकिन्छ । तथापि सुचनाको हकको प्रत्याभुति भने हुन सकेन । छापाखाना तथा प्रकाशन सम्बन्धी एेन ०४८ आएपछि महोत्तरीमा छापाहरु दर्त्ता गनर्े त्रmम बढेर गयो । हाल सम्म २३ साप्ताहिक दर्त्ता भै सकेका छन तर ६ साप्ताहिक मात्र नियमित प्रकाशनमा छन । ०४८ पछि चार वर्ष्ा भित्रै ०५२ देखि माओवादी सशस्त्र विद्रोह शुरु भएपछि पत्रकारहरु जोखिममा पदर्े गए । तर लोकतन्त्र प्राप्तीसंगै प्रेस जगत अभm जोखिममा पर्दै गएको छ । जथाभावी पत्रकारहरुलार्इ विना प्रमाण्ा नै पत्रmाउ गरी प्रेसजगतलार्इ नै तर्साउन खोजिएको छ । यस्तै अवस्था र नियती मोफसलको महोत्तरीमा पनि देखिएको छ । घटना र समस्यको प्रक ृति अलग अलग भएपनि देशभरिको पत्रकारहरु भmै समस्या यहाँका पत्रकारहरुको समेत रहेको छ । महोत्तरीमा भएको जनआन्दोलन दोस्रो र मधेश आन्दोलन ताका कतिपय पत्रकारहरु पिट्टिए, घार्इते बनार्इए । सो त्रmम अभmै जारी नै छ । डर, त्रास र भयको वातावरण्ा बिच पनि महोत्तरीको पत्रकार जगत प्रेस स्वतन्त्रताको पक्ष्ामा भएका तमाम आन्दोलनमा सहभागी भएका छन । हालै भएको उमा सिंहको हत्या विरुद्ध पनि यहाँ कतिपय चरण्ाको आन्दोलन गरिएको छ र यसरी यहाँको पत्रकारिता क्ष्ोत्र पूर्ण्ा प्रेस स्वतन्त्रता र लोकतन्त्र प्रति प्रतिवद्ध रहेको देखिन्छ । पत्रकार महासंघको नेत ृत्वमा पत्रकारहरुले चार चरण्ा सम्मको आन्दोलन गर्न विवश भएको छन्‍ तर सरकारले प्रेस स्वतन्त्रताको लागी केही गरेको आभाष्ा भएको छैन । सुचना तथा संचारमन्त्रीले पत्रकारहरुले गरेको आन्दोलन जायज बताउनुभयो तर उहाँले सो आन्दोलनलार्इ कसरी समाधान गर्न सकिन्छ केही बताउन चाहनु भएन । पत्रकारिता क्ष्ोत्रमा उपत्यका भन्दा मोफसलको पत्रकारिताजगत वास्तवमा जटिल र समस्याग्रस्त रहेको छ । समाचार लेखैकै भरमा पत्रकारहरुलार्इ धम्की दिइनु, मारपिट हुनु मोफसलमा सामान्य भै सकेको छ । तरार्इमा अहिले सशस्त्र समुहको विगविगीको कारण्ा समेत पत्रकारहरु निर्भिक र निष्पक्ष्ा भर्इ समाचार सम्प्रेष्ाित गर्न हिचकिचार्इरहेको छ । आफैमाथि सेन्सर लगाउनु यताको पत्रकारहरुको शोख नभर्इ वाध्यता रहेको वुभmन सकिन्छ ।

महोत्तरीको वर्तमान अवस्था :

भारतीय जिल्ला सित जोडिएर रहेको यस जिल्लाको विकास निकै पछि परेको छ । पुर्व्ामा धनुष्ाा, पश्चिममा सर्लाही, दक्ष्ािण्ामा भारत बिहार राज्य र उत्तरमा धनुष्ाा,सिन्धुल्ाीसंग जोडिएको यो जिल्ला विगत देखि नै पत्रकारहरुको लागी मनिलो माटो सरह हुन सकेको छैन । उद्योगधन्दा, कलकारखाना, आैधोगिक प्रतिष्ठानको पूर्ण्ात अभाव रहेको हुँदा आफै ठम्याउन सकिन्छ यहाँका पत्रिका र पत्रकारहरु कसरी काम गर्दा हुन । ति व्यापारीक प्रतिष्ठानहरुको अभावको कारण्ा छापा माध्यमका पत्रपत्रिकाहरुले कुनै विज्ञापन प्राप्त गर्न सक्दैनन्‍ । सरकारी कामकाजको सन्दर्भमा दिर्इने विज्ञापन अति अल्प रहने गरेको छ । पत्रपत्रिका छपाँर्इको लागी अफसेट प्रेस नहुँदा पेपर पि्रन्ट गर्न पनि धनुष्ाा जिल्लाको जनकपुर पुर्याउनुपनर्े वाध्यता रहेको छ । त्यसैगरी यहाँ सार्वजनिक सार्इवर अथवा सुचना केन्द्र नहुदाँ यहाँका पत्रकारहरुलार्इ समाचार प्रेष्ाित गर्न समेत कठिनार्इ भर्इरहेको छ । यहँाका कतिपय पत्रकारहरु आफ्नो समाचार र्इमेलबाट प्रेष्ाित गर्न कुनै संघसंस्था र कुनै सरकारी कार्यालयको मुख ताक्नपनर्े अवस्था रहेको छ । जबकी राजधानीबाट भित्रिने पत्रपत्रिकाहरुमा र्इमेलबाहेकबाट आउने समाचार दिनप्रतिदिन छँाटिने त्रmम बढेको छ । छापामाध्यमलार्इ आर्थिक संकट छ । तर पनि करिब तीन दर्जन पत्रपत्रिका महोत्तरीमा दर्त्ता भएको पार्इन्छ जस मध्ये ६ वटा साप्ताहिक जनकपुरबाट भए पनि छपाइ गरी नियमित प्रकाशन भर्इ नै रहेको छ । यहाँको पत्रपत्रिकाको मुख्य आय भनेको नै जिल्ल विकास महोत्तरीबाट दिर्इने अल्प विज्ञापन र सरकारी विज्ञापन हो । पत्रकार महासंघको जिल्ला शाखा स्थापित भएको भmण्डै दुर्इ दशक भएपनि विगतमा प्रेस जगतलार्इ संख्थागत गर्न खासै प्रयास भएको देखिएन । शाखाको सातौ जिल्ला अधिवेशन ताका १५ लाखको लागतमा यस शाखाको आफ्नै भवन निर्माण्ाको काम थालनी गरिएपनि छत सम्मको ढलान पछि रकमको अभावका कारण्ा सो काम रोकिएको छ । तर आशा छ काम पुरा हुन्ोछ । शाखामा करिब अढार्इ वर्ष्ा देखि पत्रकार महासंघ केन्द्रीय कार्यालयले उपलब्ध गराएको कम्प्युटर रहँदा पनि भवन अभावको कारण्ा त्यसै थन्किएर राखिएको छ । व्यवसायिक क्ष्ामता अभिव ृद्धिका लागि यदाकदा हुने अल्पकालीन तालिम, सेमिनार, गोष्ठीमा यहाँका पत्रकारहरुले सहभागिता जनाउदै आएपनि त्यो पर्याप्त भएको मानिदैन । राष्टि्रय स्तरका समाचारपत्रहरु विभिन्न टेलिभिजन च्यान्ालहरु, रेडियो नेपाल र विभिन्न एफ.एम रेडियो, रासससंग सम्बद्ध रहदै आएका पत्रकारहरुको व्यवसायिक दक्ष्ाता व ृद्धिको आवश्यकता रहेको छ भने राष्टि्रयस्तरको पत्रिका लगायत छापामाध्यमहरुले श्रमजिवी एेनको कार्यान्वयन गनर्ुपनर्े आवश्यकता रहेको छ ।
निष्कर्ष्
४० जना पत्रकारहरु रहेको महासंघको महोत्तरी शाखाको सवलताको लागी महासंघ केन्द्रीय कार्यालयबाट ठोस पहल हुनु अति आवश्यक देखिएको छ भने केन्द्रले यस तफ पनि विशेष्ा ध्यान दिर्इनुपनर्े आवश्यकता रहेको छ । सुचना केन्द्र, अफसेट प्रेस लगायतकाको पूर्ण्ात: अभाव भएपनि यहाँका पत्रकारहरु आफ्नो क्ष्ोत्रमा पसिना वगार्इ वगार्इ खटिने गरेको छ । अरु जिल्लाको तुलनामा महोत्तरीको समाचारहरु राष्टि्रय पत्रपत्रिकाहरुमा दैनिक आउने गरेकोबाट नै यसक्ष्ोत्रका पत्रकारहरुको कार्यशिलताको अनुमान गरिन्छ । जबकी महोत्तरी सानो जिल्लाको रुपमा नै आउने गरिन्छ । तसर्थ नेपाल सरकार र पत्रकार महासंघ केन्द्रीय कार्यालय मोफसलको महोत्तरीमा पनि ध्यान दिर्इ पत्रकारहरुलार्इ उँभो लगाउनुपनर्े आवश्यकता छ ।

छिमेकीको घरमा आगो लाग्दा आफ्नो पनि सुरक्ष्ाित रहँदैन suga

छिमेकीको घरमा आगो लाग्दा आफ्नो पनि सुरक्ष्ाित रहँदैन
नागेन्द्रकुमार कर्ण्
महोत्तरी
नya संविधान निर्माण्ा गनर्े समयावधि अब तीन महिना मात्र बाँकी छ । अहिले एक एक पलको, एक एक घडीको समय हाम्रो लागि खेर फाल्ने नभर्इ महत्वपूर्ण्ा रहेको छ । तर आ(आफ्नै रडाको, आ(आफ्नै दलहरुको आन्तरिक कारण्ा र सत्ता लिप्साको कारण्ा अहिले ति घडी, पलहरु त्यसै बेकारमा वितिरहेको छ । कसैलार्इ पनि (सभासद लगायत संविधानका मस्यौदा बनाउने सम्मलार्इ) एक छिन पुmर्सद नहुनुपनर्े अहिलेको समयमा उनीहरु वेसुरको गीत गुनगुनाउन मस्त छन्‍ । शान्ति प्रत्रिmया, सेना समायोजन र संविधान निर्माण्ा गनर्ुपनर्े अहिलेको समयमा उनीहरु सरकार बनाउनमैं व्यस्त छन्‍ । सात महिना सम्म सरकार बनाउनमै अल्भmेका हाम्रा राजनीतिकदलहरु पुन: कहिले सम्म सरकार बनाउनमै व्यस्त रहला त्यो त गर्भमै रहेको छ । तर पनि सहमतिमा नआए सम्म समस्या नसुल्भिmने पक्कापक्की छ । संविधान निर्माण्ाको समय जति नजिकिदै जान्छ त्यत्त िनै संविधान बन्ला कि नबन्ला ? नबने त्यस पछिको अनिश्चितता तथा अन्यौलताले के हुने हो ? लगायतका प्रश्नहरुको उत्तर अहिले सम्म नेपाली जनताले पाउन सकेका छैनन्‍ । प्राय: निश्चित कुरा के छ भने नेपाली राजनीतिकदलले विवादित रहेका मुद्दाहरुमा सहमति गरेर संविधान निर्माण्ामा लागे पनि संविधान निर्माण्ाको कार्यतालिकानुसार त्यो संभव भने छैन्‍ । तर पनि उनीहरुले सहमति गरे भने अवश्य नै संविधान निर्माण्ा हुन्छ भन्ने कुरामा शंका गनर्े ठाउँ भने छैन्‍ तर त्यो एकादेशका कथा जस्तै हुन लागेको छ । सात दर्जन भन्दा बढी महत्वपुर्ण्ा विष्ायहरुको अहिले सम्म छिनोफानो हुन सकेको छैन्‍ । ति विष्ायहरुको छिनोफानो नभए सम्म संविधान निर्माण्ा गर्नु भनेको खोस्टे कागज नै सिद्ध हुने छ र नेपाली जनतालार्इ त्यो कदापी स्विकार्य भने हुँदैन्‍ । नेपाली जनताले संविधान निर्माण्ाकै लागि दुर्इ वर्ष्ा र थप एक वर्ष्ा थपेका कुरा कसैले विर्सन सकेको छ्रैन्‍ । अहिले सम्म त्यही म्यान्डेडमा देश हिडिरहेको छ तर नेपालका राजनीतिकदलका नेताहरु त्यो कुरा विर्सि आफ्नै स्वार्थ र सत्ता लिप्सामा लागेका छन्‍ । माघ महिनाको चिसो सिरेटो र चिसो बतास संगै सात महिनाको लामो सरकारविहिनताबाट देश अन्तत: मुत्तmि पायो । यसले जनतामा केही मात्रामा भए पनि चिसोलार्इ विर्सने मौंका पनि मिल्यो । जनताले पनि अब सेना समायोजन, शान्ति प्रत्रिmया तथा संविधान निर्माण्ा हुन्छ भन्ने आशा लिएको थियो तर एकाएक एमाओवादी र एमालेबीच भएको साँत वुँदे समभmौता बाहिर आए पछि जनताको सबै चाहना, सपना, इच्छा आँकाक्ष्ााहरु धुलोपिठो भयो । भmलनाथ खनालको सरकार पनि अन्तत: जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका सावित भएका छन्‍ । अहिले एमाले मात्रै होइन माओवादी लगायत अन्य पार्टीहरुमा समेत साँत वुँदे सम्भmौताकै कारण्ा सहमती हुन सकिरहेको छैन्‍ । खासगरी वामएकता तथा वामधु्रविकरण्ाको रुपमा देखिएको आलोपालो सरकार चलाउने लगायतका कुराहरुले प्रतिपक्ष्ामा बस्ने निर्ण्ाय गरिसकेका नेपाली काँग्रेस पनि अचम्भित भएको छ । काँग्रेसले जबसम्म ति साँत बुँदे सम्भmौता रद्द हुँदैन्‍ तब सम्म सहमती हुन नसक्ने भन्दै आएको छ । यसै विष्ायमा नेकामा आन्तरिक विवाद समेत देखिएको छ । नेकाको गतसाता बसेको केन्द्रीय बैठकले सो सम्भmौतालार्इ वामधु्रविकरण्ाको संज्ञा दिदै यसको भत्र्सना गरेका थिए तर नेकाकै नरहरी आचार्य लगायतका नेताले साँत बुँदे सहमति विशुद्ध सत्ताका लागि गरिएको धु्रविकरण्ा मात्रै भएको वताएको छ । यसले नेकामा समेत विवाद निम्त्याएको छ । यता एमालेको बैठकले समेत यसलार्इ परिमार्जन गरी लैजानुपनर्े वताए पनि एमाओवादीका अध्यक्ष्ा प्रचण्डले साँत बुँदे सहमतिलार्इ परिमार्जन गरी मान्नुपनर्े कुनै आधार नहुने वताएका छन्‍ । प्रचण्डले त सरकार पनि गिराउने धुर्कि समेत दिइसक्नुभएको छ । अहिले देशका राजनीतिकदलहरु संविधान निर्माण्ा, शान्ति प्रत्रिmयालार्इ निष्कर्ष्ामा पुर्‍याउनुपनर्े र सेना समायोजन गनर्ुपनर्े समयमा यसरी सात बुँदे सहमतिमै अलमलिएको छ । एउटा सत्यके छ भने अहिलेको अवस्थामा नेपालले कुनै पनि किसिमको धु्रविकरण्ा थेग्न सक्ने अवस्थामा छैन । नेपालमा सत्ता लिप्साको कारण्ाले मात्रै होस अथवा आफ्नो स्वार्थ, सपना, इच्छा पुरा गर्न मात्रै ध्रुविकरण्ाको नाउँमा नेपाली जनतालार्इ वेवकुफ बनाउने कार्य गरिदै आएको छ । त्यही अवस्था अहिले पनि देखिएको छ । जसले गर्दा सरकार पनि निर्माण्ा हुन सक्ने देखिदैन अन्य काम त परको कुरा हो । अहिले सम्म खनालको नेत ृत्वमा रहेको मन्त्री मण्डलले कामकाजको बाँडफाँड समेत गर्न सकेको छैन्‍ । 'ढीठकर कनियाँके भैसुर लोकनिया' मैथिली भाष्ााको यो कहवि अहिले नेपाली राजनीतिकव ृत्तमा ठिक्कसँग मेल खाएको छ । कहिले पनि नचिताएको खनालले अन्तत: प्रधानमन्त्रीको कुर्सी पाएका छन्‍ । त्यो पनि एमाओवादीका अध्यक्ष्ा तथा प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवार प्रचण्डको सहमतिमा । अहिले खनाल सरकारको आयु पनि प्रचण्डकै हातमा छ भन्नुमा कुनै अत्युत्तmि वा शंका गनर्ुपनर्े ठाउँ छैन । प्रचण्डले सरकारलार्इ समर्थन गनर्े जति मन्त्र जपे पनि आफै पुरोहित भइस्ाकेका एमालेले भने त्यो कुरा पत्याउने ठाउँ भने देखदैन । अहिले सरकार बनाउने र गिराउने खेलमा लाग्नु भन्दा पनि समयलार्इ ख्यालगदर्े नेपाली राजनीतिकदलहरुले हिड्‍ने हो भने नेपाली जनताले दिएको म्यान्डेड पुरा हुने विश्वास गर्न सकिन्छ ।यति खेर मध्यपूर्वका देशहरुमा सरकार विरुद्धको अभियानहरुले तहल्का मच्चाएको छ । कतिपय राष्ट्रप्रमुखहरुलार्इ त्यहाँका जनताले अपदस्त गरी देशबाट पाखा लगाइसकेका छन्‍ भने कतिपय देशमा आन्दोलन चरमोत्कर्ष्ामा रहेको छ । टयुनिसियाको राष्ट्रपति जिने अल अविदिन बेन अलिको २३ वर्ष्ो शासनकाललार्इ त्यहाँका जनताले उखाली उनलार्इ साउदी अरब भगाइसकेका छने भने इजिप्टमा पनि ३० वर्ष्ा शासन गरेका राष्ट्रपति होस्नी मुवारकलार्इ समेत त्यहाँका जनताले अपदस्थ गरी देशको डाँडो कटाइसकेका छन्‍ । त्यसैगरी लिवियामा पनि राष्ट्रपति मुअम्मर गद्दाफीको चार दशक लामो शाष्ाण्ा अवधि पनि अहिले वालुवामा बनाएको घर जस्तै रहेको छ । त्यहाँको आन्दोलन अहिले चरमोत्कर्ष्ामा रहेको कारण्ा उनको सत्ता पनि कुनबेला ढल्ने हो भन्न कठिन छ । त्यसैगरी वहराइन, यमन, इरान लगायत हाम्रै छिमेकी देश चिनमा समेत सरकार विरोधी आन्दोलनहरु विस्तारै विस्तारै सल्कि रहेको छ । कुन बेला यसले पनि ठुलो रुप लिने हो भन्न सकिदैंन । व्याप्त भ्रष्टाचार, मुल्यव ृद्धि, वेरोजगार, अभाव, राजनीतिकदलहरु प्रतिको वित ृष्ण्ाा तथा निराशाका कारण्ा युवाहरुले आ(आफ्नो देशमा आन्दोलन चर्काएका हुन्‍ । नेपालमा पनि अहिले यी समस्याहरुले ठुलो रुप लिएको देखिएको छ । नेपाली युवाहरुले संविधान निर्माण्ाको यो घडीमा वास्तवमा आन्दोलन गनर्ुको आैचित्यता नभए पनि संविधान निर्माण्ाको लागी दवाव भने स ृजना गनर्ुपनर्े अवस्था देखिएको छ । अहिले युवाहरु सडकमा नआइ सकेको अवस्थामा नेपाली राजनीतिकदलहरुले गम्भीर भएर सोच्नु अति आवश्यक छ । छिमेकीको घरमा आगो लागेपछि आफ्नो घर पनि सुरक्ष्ाित हुँदैन भन्ने भावनालार्इ बुभmेर नेताहरुले सुभmवुभmका काम गनर्े हो भने संविधान निर्माण्ा, सेना समायोजन तथा शान्ति प्रत्रिmया निष्कर्ष्ामा पुग्छ भन्नेमा शंका गनर्ुपनर्े ठाउँ नै रहदैन । भगवानले नेताहरुमा सदवुद्धि दिउन ।

संविधानको धज्जिया नउडाउ suga

संविधानको धज्जिया नउडाउ
नागेन्द्रकुमार कर्ण्
ानिर्लज्ज नेत ृत्वको निरस रसनाको रण्डीको नाच हेरजनअधिकारको डँडाल्नोको भाँच हेर ।स्व्ाच्छन्दतावादी तथा प्रगतीवादी काब्यधाराका महाकवि ल्ाक्ष्मी प्रसाद देवकोटाले आफ्नो पागल कविता माफत समाजको मुहार फेर्न र सही नेत ृत्वको दावी गनर्े नेताहरुमा भनार्इ र गरार्इमा मेल नरहेको तथ्य प्रति इंकित गदर्े भmटारो हान्दै माथिको उद्धरण्ा लेख्नुभएको हो । देवकोटाले नेताहरु निर्लज्ज भएर अनेकौं विक ृति सिर्जना गरिरहेको उल्लेख गदर्े राजनीतिमा विक ृति जन्माउने भनेकै नेताहरु हुन भन्ने तथ्य समेत अगाडी सानर्ुभएको छ । उहाँले कवितामा नेताहरुको चालचलन र रण्डीको नाच एउटै भएको देखाउन चाहनुभएको छ । महाकवि देवकोटाको तत्कालिन परिवेश र अहिलेको परिवेशमा अवश्यै नै कतिपय कुराहरु फरक छन्‍ । तर पनि नेताहरुको बोलार्इ, गरार्इ, भनार्इमा अहिले सम्म कुनै भिन्नता देखिएको छैन । राण्ाा शासन अन्त भयो, प्रजातन्त्र पूर्नस्थापना गरियोे, राजा शासन सकियो, लोकतन्त्रको सिमाना सम्म हामी आइसक्यौ, कति नेताहरु विते, कति नयाँ आए तर पनि नेताहरुमा कुनै वदलाव आइ सकेको देखिदैंन्‍ । अहिले पनि उनीहरु महाकविकै शव्दमा रण्डीको नाचमा लिप्त छन्‍ । २०६३ को जनआन्दोलन पछि नेताहरु सुधि्रएलान र देशले विकासको गतिमा विश्वसंग हातेमालो गर्ला भन्ने सोचका साथ जनताहरुले जनआन्दोलनलार्इ उत्कर्ष्ामा पुर्‍याउदै अन्तत: विजयी पताका लहराउन पुगे, जनताहरुले नयाँ संविधानको लागि जनयुद्ध लडेका पार्टीलार्इ पुन: जंगल नफर्किउmन र देशमा शान्तिले वास गरुन भन्ने अभिप्रायका साथ ठुलो पार्टी बनाए, नयाँ संविधान बनोस र हरेक पक्ष्ाको हक, अधिकार समावेश होस भनी संविधानसभाको चुनाव सम्पन्न गरियो तर जनताहरुलार्इ अहिले सम्म हात लाग्यो शुन्य भए भmै भएको छ । अहिले सम्म आपुmलार्इ राजनेता भनाउने, ठुलो पार्टीका सवर्ेसर्वा नेता हुँ भन्नेहरु जनतालार्इ विकास, शान्ति, संविधान लगायतका कुराहरुमा चित्त वुभmाउन असफल भएका छन्‍ । संविधान निर्माण्ाको समय दुर्इ महिना भन्दा पनि कम रहेको अवस्थामा पनि दलहरुबिच सहमति हुन सक्ने अवस्था वाँ छाँटकाँट केही पनि देखिन्न्‍ । एउटा नेता पूर्वपट्टी फकर्ेर कुरा गरेको छ भने अर्को पश्चिमपट्टी फकर्ेर, यस्तोमा के सहमति हुन्छ त ? यस्तोमा संविधान निर्माण्ाको लागि तथा महत्वपूर्ण्ा मानिएको विष्ायहरुको टुङो लाग्ला त ? के सहमती नगरेर संविधान बनाउला त ? भन्ने प्रश्नहरु अहिले आमजनसमुदायमा उठन थालेको छ । यदि यि प्रश्नहरुको समयमैं नेताहरुले उचित उत्तर र छिनोफानो नगनर्े हो भने चैतसंगै जंगलमा देखिने डढेलो भmै पुन: आन्दोलनको डढेलो नलाग्ला भन्ने ग्यारेन्टी पनि छैन्‍ र अबको आन्दोलनको रापले अवश्ये नै राजनीतिकदलहरुलार्इ न डढाँउलान भन्ने अवस्था पनि छैन्‍ । तसर्थ समयमै नेताहरुले सचेत हुने अवस्था आइसकेको छ । अहिले देशभरि फलामे ढोकाको रुपमा रहेको एसएलसीको परिक्ष्ाामा सबै व्यस्त छ । कतिपय संविधानसभाका सदस्यहरु समेत यस परिक्ष्ाामा सम्मिलित रहेको देखिएको छ । कतिपय संविधानसभाका सदस्यहरु आफ्नो पदीय मर्यादालार्इ विर्सदै, आफ्नो गरिमालार्इ कुल्चँदै संविधानको धज्जिया उडाउन समेत पछि परेनन्‍ । सर्लाही जिल्लाबाट एमालेका समानुपातिक तफका सभासद किरण्ा यादवको नाउँमा उनकै छोरीले परिक्ष्ाा दिइरहेको भेटिएको थियो । उनलार्इ कानुनत: सजाय भेट्‍नुपनर्ेमा उनलार्इ त्यसै छाडियो । उनकै पार्टी सरकारमा रहेको कारण्ा उनलार्इ कारवाही नै नगरी त्यसै छाड्‍नु भनेको कानुनको थप धज्जिया उडाइए पनि सरकार र उनको पार्टीको अहिले सम्म कुनै प्रतित्रिmया नआउनु थप रहस्य बन्दै गएको छ । संविधान निर्माण्ा गर्न गएका उनीहरु नै संविधानको धज्जिया उडाउन व्यस्त रहेको बेलामा उनीहरुले निर्माण्ा गरेका संविधान चोखो हुने विश्वास के आधारमा गर्न सकिन्छ ? भन्ने जवाफ पनि दिनुपनर्े जिम्मा संविधानसभाका सदस्यहरुको काँधमा आएको छ । पुरानो लेखहरु छ

sugabhawanipatti क ृष्ण्ााष्टमी, नाटक र बार्इ

क ृष्ण्ााष्टमी, नाटक र बार्इ
नागेन्द्रकुमार कर्ण्
ामहोत्तरी जिल्लाको सदरमुकाम जलेश्वरदेखि करिब २ किमी पुर्वमा सुगाभवानीपट्टी गाउँ विकास समिति अवस्थित छ । गाविसमध्ये जिल्ला भित्र शिक्ष्ाितको रुपमा चिनिएको यस गाउँमा करिब ६ दशक भन्दा बढी समयदेखि क ृष्ण्ााष्टमी उत्सव हुँदै आएको छ । पहिला पहिला यो गाउँका महिला, पुरुष्ा, युवा, युवतीहरु क ृष्ण्ााष्टमी हेर्न खैरा गाउँ जाने गरेका थिए । यो देखेर गाउँका वुज्रुगहरुले गाउँको चेलीहरु अरु गाउँमा नाँच वा मनोरञ्जन हेर्न जान न परोस भन्ने उद्देश्यले यस प्रर्वोत्सवको शुरुआत गरेको पाइन्छ । सर्वप्रथम गाउँको पश्चिमपट्टी रहेको ननगोला भन्ने स्थलमा यसको शुभारम्भ गरिेएको थियो । पछि गाउँमै रहेको शुकदेव विद्यालयको प्राँगण्ामा समारोहलार्इ सारियो । अहिले त्यही स्कुलको प्राङ्गनमा हुँदै आएको छ । यहाँको क ृष्ण्ााष्टमी चौगामामै (चारै तिरको गाउँहरुमा) प्रसिद्ध रहेको छ, जहाँ उल्लेख्य संख्याको भिड हुने गरेको छ । गाउँमा युवाहरुåारा मञ्चन गरिने नाटक र मनोरञ्जनको लागि ल्याइने गरेको बार्इको न ृत्यले भिड हुने गरेको पाइन्छ । यहाँका युवाहरुåारा खेलिने नाटकमा जिवन्त अभिनय हुने गरेको कारण्ा यहाँ नाटकै हेर्नका लागी समेत भिड हुने गरेको छ । क ृष्ण्ााष्टमीमा 'क ृष्ण्ा जन्म' भन्ने नाटकले त सबैमा गहिरो छाप नै छोडेको छ । यहाँको स्टेजमा नचाइने बार्इको प्रसंगले बेला कुबेला गाउँमा मात्रै नभर्इ बाहिर पनि विद्धान र प्रबुद्धहरु बिच छलफल, चकाचर्की समेत हुने गरेको छ । कतिपय विद्धानहरुले आमावुवा, भाइबहिनी, काका भतिजा, लगायतका अन्यान्य परिवारजनका साथ त्यस्तो न ृत्य हेनर्ु गलत हो भनिरहेका छन्‍ भने कतिले यसको खण्डन पनि गरेको पाइन्छ । कतिपयले यसलार्इ नकारात्मक रुपमा लिएको पाइन्छ भने कतिपयले यसलार्इ नराम्रो मान्न कदापि तयार छैनन्‍ । यो लेखको मुल प्रसंग पनि यसैमा छ । बार्इ नचाइनु कतिको उपयुत्तm छ, कतिको अनुपयुत्तm छ भन्ने कुराको बहस होस्‍ र सबैले आ(आफ्नो तर्क राख्ाुन भन्ने उद्देश्यले यो लेख तयार गरिएको हो । एउटा कुरा के छ भने सुगाको स्टेजमा नचाइने बार्इको कारण्ा हल्कापुmल्का बाहेक अहिले सम्म कुनै त्यस्तो अभद्र, अश्लिल, मर्यादा विपरित, उच्छ ृङ्गल कि्रयाक्लाप भएको पाइएको छैन्‍ । मैले यहाँ बार्इलार्इ नै नचाइनुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिएको होइन तर यसलार्इ वहसको विष्ाय बनाइनु पनर्े र यस भित्रका केही तथ्यलार्इ आैल्याउने कोशिश गरेको छु ।बार्इको अर्थ नेपाली शब्दकोष्ामा देखिदैन्‍ । भारतको महाराष्ट्र तफ बार्इजी सम्मानजनक शव्द हो । यहाँको सन्दर्भमा उनीहरु कलाकार हुन्‍ भन्ने कुरामा शंका पनि छैन्‍ । शब्दकोष्ाले कलाकारको परिभाष्ाा यसरी दिएको पाइन्छ, 'कुनै कलाको ज्ञाता, वास्तु, मूर्ति, चित्र, संगीत आदि कलाक ृतिको निर्माण्ा गनर्े, कलापूर्ण्ा काम गनर्े, वा कलात्मक सीप देखाउने व्यत्तmि, साहित्यकार, संगीतकार, मूर्तिकार, शिल्पकार, न ृत्यकार, अभिनेता' । यसरी उनीहरुलार्इ कलाकार भन्न सकिन्छ तर बार्इलार्इ यताका मानिसहरुले नकारात्मक अर्थमा लिएको भेटिन्छ अर्थात उनीहरु अश्लिल, कटाक्ष्ा हाउभावका साथ न ृत्य गनर्ेको रुपमा लिएको पाइन्छ । .... स्टेजमा पनि बार्इले यस्तै नै न ृत्य, गीत नगाउने गरेको त भन्दिन्‍ तर सामाजिक परम्परालार्इ ख्याल गरेकै हुन्छ । आधुनिक रुपमा अहिलेका युवापुस्ताले रुचाएको आकर्ेस्ट्रा र थिएटर जस्ता कुराबाट यो धेरै हद सम्म टाढा रहेको चाही भन्न मिल्छ । मिथिलामा प्रचलित छोकरवाजी नाचको रुपमा यसलार्इ लिने गरिए कुनै अत्युत्तmि हुदैन भन्ने मलार्इ लाग्छ । यद्यपि छोकरवाजी र यसमा थुप्रै भिन्नता रहे पनि एउटा उदाहरण्ाको रुपमा तुलना गर्दा छोकरवाजी न ृत्यमा पुरुष्ा नै महिलाको रुपमा न ृत्य गरेको पाइन्छ भने यहाँ महिलाकै उपस्थिती हुन्छ । छोकरवाजी न ृत्युमा पनि हाउभाउले अश्लिल न ृत्य गरिरहेको भेटिन्छ । सुगामा बार्इको न ृत्य अहिले सम्म चलिरहेकै किन हो त ? यसका थुप्रै कारण्ाहरु हुन सक्लान..। तर करिब विगत सात शताव्दी देखि यो गाउँमा क ृष्ण्ााष्टमी हुँदैआएको छ भने करिब त्यत्तकिै समयदेखि बार्इको उपस्थिती हुने गरेको छ । यहाँ बार्इलार्इ खोंइछ दिएर पठाइने चलन रहेको छ । जानेबेलामा उनीहरुलार्इ चावल, दुबो र केही नगद लगायतका अन्य सामग्रीहरु उनले लगाएको फरियामा बाँधेर दिइ पठाइन्छ । छोरी र बुहारी ससुराली र मार्इत जाँदा यस्तो गरिने चलन छ । त्यसलार्इ खोंइछ भनेर नामाकरण्ा गनर्े गरिएको पाइन्छ । उनीहरुलार्इ किन खोंइछ दिएर पठाइने चलन चलाइयो भन्ने कुरा वहसको विष्ाय हुन सक्दछ । कतिपयको खोंइछ दिएर पठाउँदा बार्इ यो गाउँकीे चेली अथवा वुहारी हुन्‍ भनेर गिज्याउने मनशाय पनि होला र बिचार पनि आउला तर त्यस्तो मनशाय र बिचार सामन्तीसोंच अथवा..... सोच बाहेक केही पनि होइन । हामीले यस भित्रका निहित स्वार्थ वा सोचलार्इ केलाउने हो भने प्रष्ट हुन्छ । खोंइछ दिनुको अर्थ छोरी वा वुहारी बनाएर सम्मान गरिएको यसको भावार्थ पक्कै होइन । यो त कलाको सम्मान, कलाकारको सम्मान, कलाकारिताको विकास सबैले गरुन भन्ने भित्री इच्छा रहेको छ । यति मात्रै होइन यो भित्र अरु गहन सन्देशहरु पनि लुकेको छ । जस्तो अरुको चेलीबेटी, अरुको वुहारी, अरुको नातागोतालार्इ पनि आफ्नै सरह ठान्नुपर्छ । भनिन्छ, हामी अरुबाट जस्तो व्यवहारको अपेक्ष्ाा गर्छौ, त्यस्तै व्यवहार अरुसंग गनर्ुपर्छ' । हाम्रो पूर्वजहरुले यत्तकिा मात्रै यो बाट सन्देश दिएनन्‍ । काम ! काम !! काम !!!, मात्रै जिवन होइन रहेछ, या यो नै जिवनको समग्रता होइन । दिनभरी काम, रातभरी कामले जीवनमा निरसता पैदा गर्छ । यसको लागि जीवनमा मनोरञ्जन पनि लिनुपर्छ । थकाइ पछि मनोरञ्जन रिचार्जको आधार हो । अर्थात यसले मानसिक र शारीरिक थकान मेटार्इ पुन: काम गनर्े जाँगर बढाउँछ । हामी काम मात्रै गदर्े गयौ भने हामी रोगी हुन्छौ, शारीरिक रुपमा मात्रै नभर्इ मानसिक रुपमा पनि । त्यही भएर मनोरञ्जन पनि मनुष्यको लागि नभर्इ नहुने वस्तु हो भने चेतना पूर्वजहरुको अनुभवले दिएको छ । जसरी दिनभरीको थकान पश्चातको रातभरीको निद्राले जीवनलार्इ स्वादिलो, सरस, र सहज बनाउँछ त्यस्तै नै मनोरञ्जनले पनि मनुष्यलार्इ सरल र सहज बनाउँछ । त्यही सोच भएर पुर्खाले यस्तो चलन चलाएको हुनुपर्छ भन्ने भन्नु गलत हुने छैन. । यसैगरी गाउँमा नै युवाहरुåारा खेलिने नाटकहरु पनि यसक्ष्ोत्रमै मिशालको रुपमा रहेको छ । जीवन्त अभिनय युवाहरुåारा गरिने नाटकमा देखिने गरेको छ । युवाहरुåारा गरिने यस्ता किसिमका नाटकले उनीहरुलार्इ सिर्जनशिल, कल्पनाशिल, अनुशासित हुन मात्र सिकाउदैनन्‍ यसले उनीहरुमा पढने जाँगर, देशविदेश वुभmने मौका, लेख्ने कला, साहित्यप्रतिको रुची समेत बढाउन मद्दत गर्छ । त्यसैगरी क ृष्ण्ााष्टमी पर्वले दिने ज्ञान भmै युवाहरुलार्इ पनि ज्ञानयोग, कर्मयोग र धर्मयोगका कुराहरुले उनीहरुलार्इ जीवनजगत बुभmने मौका दिन्छ । 'जगत मिथ्या' भन्ने कुराको दर्शन हुन्छ । अर्थात नजानेको, नदेखेको, नबुभmेको कुरामाथि अविश्वास गर्न सिकाउँछ र आफै बुभmन, जान्न, देख्न उनीहरु उत्सुक, लालायित र जिज्ञासु हुन्छन्‍ । अहिलेको युवापुस्ताहरु, शिक्ष्ाितवर्गहरु यसलार्इ रुचाएको पाइदैनन्‍ । अहिलेको वदलिदो परिस्थितीमा उनीहरुलार्इ आकर्ेष्टा लगायतकाहरुले लोभ्याएको पाइन्छ । पहिला गाउँघरमा बिहेमा जसरी पालकी, हात्ती, घोडा लगायत वाद्यवादनमा ढोल, पिपही लगायतको उपस्थिती रहेको थियो तर अहिले पालकी लगायत सवारीमा बस, टाटासुमो, कार, लगायतका उपस्थिती बढेको छ भने वाद्यवादनमा वैण्डबाजा पनि अब विस्थापित भर्इ डिजे साउण्डको प्रयोग बढेको छ । यसरी नै युवाहरु पहिलाका छोकरवाजी नाटकहरु विर्सिदै अहिले आकर्ेष्टामा रमाएको देख्न सकिन्छ । यसै कारण्ाहरुले अहिले गाउँघरमा छोकरवाजी नाच तथा बाइको नाच हराउँदै गएको छ । अरु ठाउँमा आएको आकर्ेष्टामा मारपीट, भmडप, गोली चलेको, समय अनुसार चल्नु वास्तवमै वुद्धिमानी हो तर पनि हामीले समयको ख्याल गदर्े त्यसमै केही परिमार्जित गरी गनर्ुपनर्े देखिन्छ ।

jaleshwor jail कारागार जलमग्न

कारागार जलमग्न
महोत्तरी समाचारदाता
जलेश्वर, भदौ १ गते । कुनै पनि कार्यालयका कर्मचारीहरु टेबुलमा बसेर काम गदर्ेनन्‍ । काम गर्दा कुर्सी वा बेन्चमा बसेर टेबुलमा कागजपत्र राखी काम गर्छन । तर महोत्तरी जिल्लाको सदरमुकाम जलेश्वरमा रहेको कारागारका कर्मचारीहरुलार्इ भने टेबुलमा बसेर काम गनर्ु परिरहेको छ । सो कारागारमा कुर्सी अथवा बेन्चको भने अभाव छैन तर टेबुलमा बसेर काम गनर्ु उनीहरुको वाध्यता रहेको छ । लगातार दुर्इ दिन देखि परेको पानीको कारण्ा पानी कार्यालय भित्र नै पसेपछि उनीहरु कुर्सी छाडेर टेबुलमै बसी काम गरिरहेका छन्‍ । जिल्ला कारागारका जेलर बस्ने कार्यकक्ष्ा तथा कार्यालय संचालनको लागी कर्मचारीहरु बस्ने कोठामा पानी जमेपछि कामकाजमा कठिनार्इ समेत उत्पन्न भएको जलेश्वर कारागारका जेलर शोभेन्द्र ठाकुरले बताउनुभयो । उहाँले अर्को कोठा नभएको कारण्ा कर्मचारीहरु टेबुलमै बसेर काम गनर्ुपरेको गुनासो गनर्ुभयो । उहाँले पानीको उचित निकास नभएको कारण्ा अलिकति पनि पानी परेपछि कार्यालयमा पानी पस्ने गरेको बताउनुभयो । जेलर ठाकुर कार्यकक्ष्ा छाडेर निर्माण्ा पुरा हुन नसकेको अकर्े कोठामा बस्नु भएको छ भने कार्यालयका कर्मचारीहरु टेबुलमा बसेर दैनिक काम गरिरहेका छन्‍ । जेलर ठाकुरले कोठा अभावका कारण्ा यस्तो भएको जानकारी दिनुहुदै आपुmहरु भन्दा पनि बढी चिन्ता कैदीबन्दीहरुको लाग्ने गरेको जानकारी दिनुभयो । १३५ क्ष्ामताको सो कारागारमा अहिले अढार्इ गुण्ाा भन्दा बढी कैदी बन्दीहरु रहेको छ । अहिले कारागारमा ३६० कैदी रहेका छन्‍ । जसमध्ये ३७ महिला कैदी बन्दी रहेका छन्‍ भने ९ जना बालबालिका आश्रित रहेका छन्‍ । जेलर ठाकुरले धनुष्ाा र महोत्तरी जिल्लाको संयुत्तm रुपमा रहेको यस कारागारमा १८ वर्ष्ा भन्दा तलको करिब २० प्रतिशत कैदी रहेका छन्‍ भने त्यस मध्ये करिब १० प्रतिशत भन्दा बढी कैदी पूर्पक्ष्ाका लागि रहेका छन्‍ । त्यस्तै १८ देखि २५ वर्ष्ा सम्मका करिब ३० प्रतिशत कैदी बन्दीहरु कारागारमा रहेको कारागारका वरिष्ठ स्वास्थ्यकर्मी समेत रहनुभएका जेलर ठाकुरले बताउनुभयो । कारागारमा रहेका बन्दीहरुका नाइके विकरु मिजारले सबभन्दा बढी हातहतियार तथा खरखजाना, अपहरण्ा, तथा ज्यान मुद्दाका कैदीहरु रहेको जानकारी दिनुभयो । उहाँले पहिला भन्दा अहिले १० प्रतिशत देखि १५ प्रतिशत कैदीहरुको संख्या बढेको जानकारी दिनुभयो । मिजारले यताका युवाहरु बैदेशिक रोजगारीमा नगएको भए यस्ता संख्या अभm बढथ्यो दावी गनर्ुभयो । क्ष्ामता भन्दा बढी कैदीहरुको संख्या भएपछि कैदीबन्दीहरुलार्इ खान, बस्न र सुत्न साहै अप्ठयारो हुने गरेको छ । जेलर ठाकुरसंग सोधिएको एक प्रश्नमा उहाँले एउटा कैदीले सुत्न १० इन्चभन्दा बढी ठाउँ पाउँदैन्‍ भन्नुहुदै तपार्इ आफै सोच्नुस्‍ कैदी बन्दीको अवस्था कस्तो छ ? प्रतिप्रश्न गनर्ुभयो । उहाँले कारागारलार्इ सुधारग ृहको रुपमा लाने भनिए पनि अवस्था अहिले सम्म सुधि्रने नदेखिएको बताउनुभयो । राण्ााकालिन बुढो जलेश्वर कारागार अहिले जिर्ण्ा भइसके पनि कसैले नहेरेको आरोप जेलर ठाकुरको रहेको छ । उहाँले देशकै ठुलठुला तथा प्रतिष्ठित नेताहरुले यस कारागारमै बन्दी जिवन विताए पनि सत्तामा गएपछि यसलार्इ नहेरेको जानकारी गराउनुहुँदै कारागारलार्इ बन्दीग ृहको रुपमा नभर्इ सुधारग ृहको रुपमा लग्न सबैसंग अनुरोध गनर्ुभएको छ । फोटो : नागेन्द्रकुमार कर्ण्ा/ महोत्तरी

sugabhawanipatti 5 work hudai BAREL PHOTOS

sugabhawanipatti suga-5,

राम्रा कुराको संग्रह

राम्रा कुराको संग्रह
विसेण्ट वानगाग पिकासोभन्दा पनि ठूलो चित्रकार थियो । अनुहार ठेउलाले गर्दा छ्याके । एउटी केटीले उसलाई मन त पराई तर विहे गर्न भएन । काकाकी छोरी परी । पछि ऊ पेरिस गयो र एउटी वेश्या कहाँ बस्यो । एक दिन वेश्याले भनी- तिम्रो अनुहार जति नराम्रो छ, कान भने त्यसको उल्टो कति राम्रो हो - मलाई तिम्रो कान निकै मन पर्छ । वानगाग आफ्नो कोठामा गयो । र चक्कुले कान काटेर रुमालमा पोका पारी ल्याएर वेश्यालाई राख्न दियो । उसको विचार थियो, राम्रा चिज हमेशा सुरक्षित राख्नुपर्छ ।
हाम्रा सरकारहरु राम्रा अनुहारका छैनन् । कोही हत्यारा कोही तस्कर । ढाँट्नु छल्नु , फट्याइँ गर्नु त तिनको धर्मै भयो । भ्रष्टाचार, कदाचार, घुसखोरी, बेइमानी, बेइज्जती तिनका स्वाभाविक गुण भए । त्यसैले सरकारहरु राम्रा हुदैँनन् । तर तिनका कुरा, तिनका आश्वासन, तिनका चर्तिकला, तिनका आकाश-पाताल जोड्ने गफ भने विसेण्ट वानगागका कानजस्तै सुन्दर छन् । त्यसैले अव हामीले सरकारहरुलाई भन्नुपर्‍यो-तिम्रा ती राम्रा कुरा काटेर हामीलाई देऊ । हामी जतनसँग राख्छौं । किनकि राम्रा कुरा हमेशा संग्रहणीय हुन्छन् ।

–पं. बाबुराम भट्टरार्इ

महात्मा गान्धीकहां

महात्मा गान्धीकहां एउटा गणितज्ञ गयो । गान्धीले भन्दा राम्रो चर्खा चलाउन थाल्यो । चर्खा राम्रो घुमाउने घिर्नी राम्रो र कपास राम्रो तैपनि वारम्वार धागो चुँडिइरहन्छ । कारण उसले बुझ्न सकेन । गान्धीसंग समस्या राख्यो । गान्धीले भने - धागो कात्ने बेलामा तिम्रो मन यताउता जान्छ होला र हात अनिश्चित हुँदा झड्का खाएर धागो चुडिन्छ होला । म त मन कहीं पनि लैजान्न । वस् धागो मात्र कात्छु । तिमी धागो कात्न बसेर मनमनै बजार जान्छौ होला । पत्नीसँग वात गर्र्छौं होला । जव धागो कात्न बस्छौ केवल धागो मात्र कात, धागो चुँडिन्न । गणितज्ञ शिष्यले त्यसै गर्‍यो, धागो चुंडिएन ।
हाम्रा प्रधानमन्त्रीहरु पनि लामो समय नटिक्ने र कतिखेर प्रधानमन्त्रीको पद चुँडिन्छ भनेर डर पैदा हुने कारण पनि यही हो । प्रधानमन्त्री भएपछि केवल प्रधानमन्त्री हुने र चानुमानु बस्ने गर्नुपर्छ । हाम्रा प्रधानमन्त्रीहरु प्रधानमन्त्री हुन पाँछैन, यो गर्छु त्यो गर्छु भन्न थाल्छन् । गरीवी निवारण, भ्रष्टाचार निवारण गर्छु भन्छन् । यति किलो मिटर बाटो बनाउँछु, यति मेगावाट बिजुली निकाल्छु, यति विद्यालय खोल्छु यति उद्योग स्थापना गर्छु त्या । अनि ध्यान अन्तै जान्छ । प्रधानमन्त्री पद स्वात्त चुँडिन्छ । अनि भएन सबैकुरा ठण्डा - त्यसैले वर्तमान र भावी प्रधानमन्त्री चूप लागेर प्रधानमन्त्री खाउन् । समस्यै हुँदैन ।

– पं. बाबुराम भट्टरार्इ

मैथिली नाट्‍य-साहित्य : एकटा संक्षिप्त परिचय

मैथिली नाट्‍य-साहित्य : एकटा संक्षिप्त परिचय

काव्यक अन्तर्गत सर्वाधिक रमणीय रचना नाटक मानल गेल अछि - ‘काव्यषु नाटकं रम्यम्‌ ।’ दृश्य एवं श्रव्य दुनू एकहि संग रहबाक कारणे काव्यक आन भेद सँ एकरा नीक मानल जाइछ । आचार्य भरत मुनिक ‘नाट्‍यवेदं तु पञ्चमम्‌’ सेहो बड़ प्रचलित अछि जकर तात्पर्य होइत अछि नाटक पांचम वेद थिक । संगहि भरत मुनि कहलनि जे ने तँ एहन कोनहुँ ज्ञान अछि ने शिल्प आ ने विद्या ओ कला एहन अछि आ ने तँ कोनहुँ योग वा कर्म एहन अछि जे नाटक मे नहि देखाओल जाय-

“न तज्जानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला ।
नासौ योगौ न तत्कर्म नाट्ययेऽस्मिन्यत्र दृश्यते ॥"

भारतीय नाट्य शास्त्रानुसार नाट्य-साहित्य मूल रूप सँ दू कोटि मे विभक्‍त अछि -रूपक ओ उपरूपक । रूपकक दस गोट भेद अछि, जाहि मे नाटक रूपकक सभ भेद मे मुख्य अछि । उपरूपकक अठारह भेद अछि । वस्तुतः नाटक काव्यरत्‍नक मणिमय मुकुट थिक । प्रत्येक भाषा-साहित्य मे नाटकक प्राचूर्यक इएह कारण थिक, जे ओ सभ कें समान रूपेँ आह्लादित करैत आयल अछि ।

मैथिली नाटकक उत्पत्ति चौदहम शताब्दी मे भेल । संस्कृत संवाद ओ मैथिली गीत मिश्रित नाटकक परम्परा प्रारम्भ भेलैक । एहि प्रकारक पहिल मैथिली नाटक ज्योतिरीश्‍वरक ‘धूर्त्तसमागम’ प्रहसन थिक, जे दू अंक मे विभाजित अछि । पछाति विद्यापति ‘गोरक्षविजय’ आ ‘मणिमंजरी’ नाटिका लिखलनि । एकर बाद उमापतिक पारिजात-हरणक नाम अबैत अछि, जे श्रीकृष्ण कोना मानिनी सत्यभामाक मानक रक्षार्थ इन्द्रक वाटिका सँ सम्पूर्ण पारिजात वृक्षक हरण कय अनैत छथि, ताहि सँ सम्बन्ध अछि । जहिना गीत-परम्परा मे अनेको शताब्दी धरि विद्यापति व्याप्त रहलाह, तहिना नाट्य परंपरा केँ उमापतिक ‘पारिजात-हरण’ प्रभावित कयने रहल । एकर अतिरिक्‍त उल्लेखनीय नाटक मे कवि गोविन्दक ‘नलचरित’, मुरारि मिश्रक ‘अनर्धराघव’, शंकर मिश्रक ‘गौरिदिगम्बर’, रामदासक ‘आनन्द-विजय’, लालकविक ‘गौरि स्वयंवर’, नन्दीपतिक ‘कृष्णकेलिमाला’, रमापतिक ‘रुक्मिणी-परिणय’, गोकुलानन्दक ‘मानचरित’, श्रीकृष्ण मिश्रक ‘प्रबोध चन्द्रोदय’, हर्षनाथ झाक ‘उषाहरण’ आदि उल्लेखनीय थिक । एहि मे भागवत, महाभारत, पुराण आदिक चर्चा विशेष रूपे भेल अछि तथा कृष्णलीला-सम्बन्धी कथा कथानकक रूप मे विशेष गृहीत भेल । यद्यपि ई परम्परा हर्षनाथ झाक संग समाप्त भ’ गेल तथापि चन्दा झाक ‘अहिल्याचरित’, विन्ध्यानाथ झाक ‘रमेश्‍वरचन्द्रिका’ तथा बलदेव मिश्रक ‘राज-राजेश्‍वरी’ ओ ‘रमेशोदय’ नाटक धरि एकर प्रभाव रहल । वास्तव मे उन्नैसम शताब्दीक अन्त धरि मैथिली नाटकक विकास सन्तोषप्रद नहिं रहल, मुदा एही त्रैभाषिक नाटकक गर्भसँ आधुनिक मैथिली नाटक निःसृत भेल अछि ।

आधुनिक मैथिली नाट्य साहित्यक जनक कविवर जीवन झा मानल जाइत छथि । विशुद्ध मैथिली भाषा मे सर्वप्रथम नाटक लिखबाक लेल इएह प्रेरित भेलाह आ शिल्प ओ शैलीक दृष्टिएँ नाटक मे परिवर्तनक आरोपन कयल । हिनक चारि गोट नाटक ‘सुन्दर संयोग’, ‘सामवती’, ‘पुनर्जन्म’, ‘नर्मदा सागर’ एवं खंडित अंश ‘मैथिली सट्टक’ उपलब्ध अछि, जकरा एकठाम एकत्रित कय ‘कविवर जीवन झा रचनावली’ नामेँ मैथिली अकादमी प्रकाशित कयलक । ‘सुन्दर संयोग’ चारि अंक मे विभाजित सामाजिक नाटक थिक, जाहि मे नव विवाहित दम्पति सुन्दर आ सरलाक प्रेम विरह ओ मिलनक कथा चित्रित अछि । ‘नर्मदा सागर’ मे परिणय सँ पूर्वक प्रेमकथा चित्रित अछि । ‘सामवती पुनर्जन्म’ सात अंक मे विभाजित पौराणिक कथानक पर आधारित एक उत्कृष्ट नाटक थिक ।

तत्पश्‍चात्‌ लालदास पौराणिक कथावस्तुक आधार पर ‘सावित्री सत्यवान’ नाटक दस अंक मे लिखलनि, जे सावित्री ओ सत्यवानक प्रणय-सम्बन्ध पर आधारित छैक । पतिक प्रति निष्ठा ओ आसक्‍ति केँ प्रदर्शित करैत एहि नाटकक अनेक गीत लालदासक अलंकार प्रियताक सफल उदाहरण थिक । मुन्शी रघुनन्दन दास छओ अंकमे ‘मिथिला नाटक’ लिखलनि, जाहिमे विशुद्ध राष्ट्रीयताक भावना सन्निहित अछि । हिनक ‘सुदर्शन’ ओ ‘दूतांगद व्यायोग’ नाटकक चर्चा सेहो कयल गेल अछि ।

सरसकवि ईशनाथ झा सामाजिक नाटक ‘चीनीक लड्डू’ तीन अंक मे लिखलनि, जे आधुनिक कुत्सित समाजक मर्म केँ उद्घाटित करैत अछि । हिनक ‘उगना’ नाटक तँ मिथिलांचलक कोनो एहन गाम नहि अछि, जतय मंचित नहि भेल होइ । एकर कथा विद्यापतिक शिव भक्‍ति आ ओहि सँ आह्लादित भय उगनाक रूप मे महादेवक विद्यापतिक चाकरी करब थिक ।

शारदानन्द झाक ‘फेरार’ नाटक राजनीतिक कथावस्तुक श्री गणेश करैछ । एहि मे १९४२ ई.क क्रान्ति आ तकर बादक ब्रिटिश सरकारक दमन चक देखौने छथि । पं. जीवनान्द झा दू अंकमे ‘दूर्गा विजय’ नाटक लिखलनि जे दुर्गा सप्तशतीक पाँचम अध्याय सँ एगारहम अध्याय धरिक कयास लय लिखल गेल ।

मंचनक दृष्टिएँ पं. गोविन्द झाक ‘बसात’, ‘तिक प्रणाम’ ओ ‘रुक्मिणीहरण’ बड़ ख्याति पओलक । मैथिल समाज मे नारी शिक्षाक अभाव, पति पत्‍नी मे जे असमानता देखल जाइत अछि तथा एहि असमानताक जे दुष्परिणाम होइत छैक-तकर सुन्दर चित्रण ‘बसात’ मे भेटैछ । नाट्य लेखन केँ सुधांशु शेखर चौधरी एक नव दिशा देलनि । ‘भफाइत चाहक जिनगी’, ‘लेटाइत आँचर’, ‘पहिल साँझ’, ‘मनुक्ख आ मनुक्ख’ एवं ‘एकतारा’ हिनक चर्चित नाटक थिक । दहेज प्रथाक दुष्परिणाम केँ चित्रित कय समाज केँ तकर विरोध करबा मे प्रयत्‍नशील होयब ‘लेटाइत आँचर’क उद्देश्य थिक । महेन्द्र मलगिया आ डॉ. अरविन्द कुमार ‘अक्कु’ आधुनिक नाटककार मे सर्वाधिक ध्यान आकर्षित कयलनि । महेन्द्र मलंगियाक ‘लक्ष्मण रेखा : खण्डित’, जुआएल कनकनी, ‘एक कमल नोरमे’ ‘ओकरा आंगनक बारहमासा’, ‘लेभराएल आ सीता’ एवं ‘बिरजू, बिलटू आ बाबू’ नाटकक सफल मंचन भेल अछि । ‘लक्ष्मण रेखा : खंडित’ आदर्शवादी नाटक थिक, जाहि मे विधवा-विवाह केँ आ तकर समस्या केँ नव दृष्टिएँ प्रस्तुत कयल गेल । अरविन्द कुमार ‘अक्कु’क ‘ताल-मुट्ठी’, ‘आगि धधकि रहल छै’, ‘पातक मनुक्ख’, ‘अन्हार जंगल’, ‘एना कतेक दिन’ ‘आतंक’ एवं ‘रक्‍त’ मंचनक दृष्टिएँ पूर्ण सफल रहल अछि ।

एकर अतिरिक्‍त आओर महत्वपूर्ण नाटक सभ अछि । विस्तारक भय रहबाक कारणे प्रमुख नाटक सभक मात्र नाम गनायब सम्भव अछि । पं. आनन्द झाक ‘सीता स्वयंवर’, पं. दामोदर झाक ‘गांधर्व विवाह’, डॉ. कांचीनाथ झा ‘किरण’क ‘विजेता विद्यापति’, मणीपद्मक ‘कण्ठहार’, ‘झुमकी’ ओ ‘तेसर कनिञा’, काशीनाथ मिश्रक ‘दिग्विजय’ आ ‘अयाची’, विद्यानाथ रायक ‘विद्यापति’, डॉ. रामदेव झाक ‘परिझैत पाथर’, गंगेश गुंजनक ‘आइ भोर’, उगयकान्त मिश्रक ‘मालिनी’, ‘नचिकेताक ‘एक छल राजा, ‘नाटकक लेल’ एवं ‘नायकक नाम जीवनम्‌’, भाग्यनारायणक झाक ‘मनोरथ’, छत्रानन्द सिंह झाक ‘प्रायश्‍चित्त’, बाबू साहेब चौधरीक ‘कुहेस’, विभूति आनन्दक ‘समय संकेत’, ‘गौरीकान्त चौधरी ‘कान्त’क ‘वरदान’, प्रबोधनारायण सिंहक ‘प्रेमक रोग’, गुणनाथ झाक ‘मधुयामिनी’, ‘पाथेय’, कनिञा-पुतरा’ ओ ‘लाल बुझक्कर’, उषा किरण खानक ‘एकसरि ठाढ़ि’ ओ ‘फागुन’ , घननाथ झाक ‘भगवती भक्‍त’, रवीन्द्रनाथ ठाकुरक ‘टू लेक’, ‘एक राति’ आ ‘जखने कहल कक्का हौ’, डॉ. सदन मिश्र ‘राजनर्तकी’, लल्लन प्रसाद ठाकुरक ‘बड़का साहेब’, ‘बकलेल’, मि. लीलो काका’ ओ ‘लौंगिया मरचाइ’ आदि नाटक मैथिली नाट्य साहित्यक अन्तर्गत मुख्यतः विविध भावधाराक प्रतिनिधित्व करैछ ।

नाटकक एकटा प्रवृत्ति आन भाषा-साहित्यक नीक नाटक सभक मैथिली अनुवाद करब सेहो थिक । एहि मे संस्कृत, अंग्रेजी, बंगला ओ फ्रेंच साहित्यक उत्कृष्ट नाटक सँ मैथिली नाट्य साहित्यक श्रृंगार करबाक प्रयास भेल । रघुनन्दन दासक ‘उत्तर रामचरित’, प्रो. ईशनाथ झाक ‘मृच्छकटिक’ ओ ‘शकुन्तला’, डा. सुधाकर झा शास्त्रीक मुद्रा राक्षस पं गोविन्द झाक ‘स्वप्न-वासवदत्ता’ ओ ‘मालविकाग्निमित्र’, दामोदर झाक ‘भूतक छाया’, जीवनान्द ठाकुरक ‘अभिषेक’, प्रो. प्रबोध नारायण सिंहक ‘अन्हेर नगरी’ ओ ‘चोर’, डॉ. अणिमा सिंहक ‘पियासल धरती उताहुल नोर’, छत्रानन्द सिंह झाक ‘अन्तिम प्रश्न’ आ ‘गाछ’, परमानन्द झाक ‘पार्वती परिणय’, डॉ. इलारानी सिंहक ‘प्रेम:एक कविता’ ओ ‘सलोमा’, दीनानाथ झाक ‘आगन्तुक’, रामलोचन ठाकुरक ‘चारि पहर’ आ ‘जादूगर’, कुणालक ‘बाँकी इतिहास’ आदि अनूदित नाटक पढ़ि साहित्यिक आनन्द विशेष लेल जा सकैछ ।

मैथिली-साहित्यक अन्य विधा (कथा, उपन्यास, आदि) क कृत्तिकेँ नाट्य-रूपान्तरित करब एम्हर आबि प्रारम्भ भेल अछि, जे मंचनक दृष्टिएँ बड़ सफलता प्राप्त कयलक । ‘यात्री’क ‘नवतुरिया’ उपन्यास, श्रीमती उषा किरण खान द्वारा ‘ललित’क ‘पृथ्वी-पुत्र’ उपन्यास, अशोक द्वारा ‘धूमकेतु’क कथा ‘अगुरवान’, मनोज मनुज द्वारा ‘राजकमलक’क ‘भग्न स्तूपक एकटा अक्षत’ कुणाल द्वारा एवं विभूति आनन्दक ‘रिटायरमेंट’ कथा ‘एसगर-एसगर’ नामेँ ज्योत्सना चन्द्रम्‌ द्वारा महत्वपूर्ण कार्य थिक ।

आकाशवाणीक आविष्कार नाटक केँ दृश्य काव्यक संग श्रव्य काव्य बनाय देलक अछि । २३ जनवरी १९४५ केँ पटना मे एवं २ फरवरी ‘७९ केँ दरभंगा मे आकाशवाणीक स्थापना सँ चौपाल भारती, गामधर ओ सिङरहार कार्यक्रम मे मैथिलीक रेडियो नाटकक प्रवेश शुरू भेल । यद्यपि एहि दिशा मे सन्तोषप्रद कार्य नहि भ’ रहल अछि आ अधिकांश रेडियो नाटक अप्रकाशित पड़ल अछि । कुमार गंगानन्द सिंह लिखित ‘जीवन-संघर्ष’ पहिल रेडियो नाटक थिक, जे पटना केन्द्र सँ प्रसारित भेल छल । ‘मंगरूपाठक’, ‘जय सोमनाथ’, ‘सीता’, ‘चाकरी’, ‘हमर स्वप्न सार्थक भेल’, ‘प्रायश्‍चित्त, ‘पियास’, ‘कोजगराक भरिया’, बाढ़ि बाटे’, ‘नानक पूरा’, ‘आदर्श वर’, ‘गुरु गूड़-चेला चीनी’, प्रेमक सिन्दूर’, विश्‍वामित्र’, ‘लोचन धाए फेधाएल हरि नहि आयल हे’, ‘साध्वी सीता’, ‘इनोरेमे भांग’, ‘बातक बतंगर’, ‘आलूक बोरिया’, ‘मामा सावधान’, ‘नसबन्दी’, ‘शंकर-पराभव’, ‘युवा संकल्प’, ‘सिकीक डाली: मलकोकाक फूल’ आदि रेडियो नाटक बहुचर्चित रहल ।

मैथिली नाट्य-साहित्यक विकास मिथिलाक अतिरिक्‍त नेपाल आ आसाम मे भेल । कहल जाइछ जे मैथिली नाटकक जन्म मिथिला मे भेल आ विकास नेपाल मे । नेपाल मे मैथिली नाटकक जे श्रृंखला स्थापित भेल, तकर श्रेय मल्ल वंश केँ देल जायत । मल्ल राजा लोकनि द्वारा मैथिली नाट्य साहित्यक हेतु जे सत्प्रयास कयल गेल, तकर साम्राज्य भातगाँव, काठमांडू, ललितपुर एवं बनेपा मे भेल । चारू केन्द्र मिलाय लगभग एक सय मैथिलीक नाटक लिखल गेल । परन्तु मल्ल राजवंशक पतनक बाद मैथिली नाट्य-साहित्यक समक्ष जे एक अल्प विरामक स्थिति आबि गेलैक, तकरा एमहर आबि दूर कयलनि, पं. जीवनाथ झा, डॉ. ‘धीरेन्द्र’, महेन्द्र मलंगिया, स्व. वासुदेव ठाकुर, गुणनाथ, रामभद्र, शशिकान्त ठाकुर, रामभरोस कापड़ि ‘भ्रमर’, कृष्णकान्त ठाकुर प्रभृति ।

आसाम मे वैष्णव धर्मक प्रचार-प्रसार लेल मैथिली नात्य-साहित्यक विकास सोलहम शताब्दी मे भेल, जकरा ‘अंकीया नाट’ कहल गेल आ एकर प्रवर्त्तक शंकरदेव छलाह । अंकीया नाटककार मे माधवदेव, गोपालदेव आ रामलोचन ठाकुरक नाम अग्रगण्य अछि ।

मैथिली नाट्य-साहित्य केँ दुतगतिएँ आगाँ बढ़यबाक श्रेय मैथिली नाट्य-रंग केँ सेहो छैक । मैथिली रंगमंच केँ ठाढ़ करबा मे पटनाक चेतना समितिक मुख्य भूमिका रहल, जे सभ साल विद्यापति स्मृति पर्वक अवसर पर किछु नाटकक मंचन करैत आयल अछि । संगहि बहुतो एहन नाट्य संस्था अछि, जे अनेकानेक मौलिक, अनूदित ओ रूपान्तरित मैथिली नाटकक मंचन कयलक । एहि मे प्रमुख अछि-‘भंगिमा’ (पटना), ‘अरिपन’ (पटना), ‘चित्रगुप्त सांस्कृतिक केन्द्र’ (कलकत्ता), ‘अखिल भारतीय मिथिला संघ’ (कलकत्ता), ‘मिथिपात्रिक (कलकत्ता), ‘श्यामा नाट्य कला-परिषद’ (चनौर), ‘मिथिला नाट्य कला-परिषद्‌’ (सरिसव-पाही), ‘मिथिलाक्षर’ (जमशेदपुर), ‘मैथिली कला-मंच’ (बोकारो), ‘भद्रकाली नाट्य-परिषद्‌’ (कोइलख), ‘नाट्य-परिषद्‌’ (पिण्डारूछ) आदि ।

वास्तव मे मैथिली नाट्य-साहित्य अपन विकासक पथ पर अग्रसर भ’ रहल अछि । ऐतिहासिक, पौराणिक, राजनीतिक, सामाजिक आदि भावभूमि पर आधारित नाटक द्वारा मैथिली-साहित्य गौरवान्वित भेल अछि । नाटककार मंच-कौशल केँ ध्यान मे राखि एकर अभिवृद्धि मे लागल रहैत छथि ।

मिथिलाक्षरक ऐतिहासिकता

मिथिलाक्षरक ऐतिहासिकता

ऐतिहासिक दृष्टिएँ मिथिलाक्षर लिपिक प्राचीनतम आओर प्रारम्भिक रूप चित्रात्मक छल । मैथिलीलिपि अर्थात्‌ मिथि माथव सँ उत्पन्न विदेह जनकक राज्य मिथिला मे जाहि अक्षर सँ लिपिक रूप भाषाक रचना भेल, मिथिलाक्षर कहल जाइछ । मैथिली लिपिक प्राचीनतम उल्लेख, “ललित विस्तर" नामक बौद्ध ग्रंथ मे पाओल जाइछ, जतए ई “वैदेही-लिपि" कहल गेल अछि । ई पूर्वीय लिपि किंवा विदेह लिपि बंगला-आसामी ओ मैथिली-उड़िया वर्णमालाक जननी मानल जाइत अछि । मैथिलीक सभटा वर्ण-स्वरूप बंगालक प्राचीन पाण्डुलिपि मे भेटि जाइत अछि, तँ बंगाली पंडित सुविधा सँ मिथिलाक्षर पढ़ि लैत छथि । मगध तँ सहजहिं तत्कालीन वृहद विदेह मे अंगीभूत छल तें विक्रमशिला ओ नालन्दा मे लिखल मुसलमान आगमन सँ पूर्व एहन पाण्डुलिपि नेपाल मे सुरक्षित वर्णमालाक आलेख भेटैछ । परवर्त्तीकाल सातम शताब्दीक देवनागरी शैलीक वर्णमाला “कैथी"क प्रचार मगध, भोजपुरी भाषा-भाषी क्षेत्र होइत सरलता एवं संक्षिप्तताक कारणेँ मिथिला मे एकर पूर्ण प्रचार भेल । परञ्च मिथिलाक उच्च जातिक वर्ग मे प्राचीन लिपिक प्रयोग होइतहिं रहल । बाद मे मुद्रण कला विकसित भेलाक कारणें तिरहुता मे टाइपक निर्माण नहिं भऽ सकल, तखन हिन्दी साहित्यक प्रसारक संग ओकर लिपिक उपयोग मैथिलीक पोथी छपबा मे होमय लागल । ई स्थिति अद्यपर्यन्त अछि ।

मिथिलाक्षरक सभ सँ प्राचीन रूप “बौद्धगान" ओ “दोहा"क प्राचीन पाण्डुलिपि मे भेटैछ । एहि मध्य आलेखक तिथि नहिं भेटैछ । एहिना नेपालक पुस्तकालय सभ मे कतिपय अतिप्राचीन पाण्डुलिपि भेटैछ । राहुल सांकृत्यायन तिब्बत मे सुरक्षित कतोक पाण्डुलिपिक उल्लेख कएने छथि । “बिहार रिसर्च सोसाइटी" पटना मे सेहो मिथिलाक्षर मे लिखित संस्कृत ग्रन्थक पाण्डुलिपि सुरक्षित अछि ।

मिथिला मे लिपिक प्राचीनताक एकटा प्रमाण विदेह राज्यक स्थापना पहिने मिथिला मे व्रात्यनामक आदिवासीक प्रसंग संहित ओ ब्राह्मण-ग्रंथ सभ मे नीचवाचक शब्दक प्रयोग भेटैछ । व्रात्यलोकनिक सम्पूर्ण उत्तरी भारत मे प्रभावपूर्ण संस्कृति, साहित्य, भाषा, लिपि लौकिक छल, तेँ व्रात्य लोकनि ब्राह्मण ग्रंथ मे अनादरक पात्र छथि । महाभारत मे लिच्छवी केँ व्रात्य, क्षत्रिय तथा भगवान बुद्ध वज्जीक संज्ञा देने छथि, जकर अर्थ होइछ घुमक्‍कर । व्रात्यभाषा केँ बाटुला वर्त्तनी कहल जाइछ । मिथिला मे वर्णमाला केँ अद्यपर्यन्त वर्त्तनी कहल जाइछ, जे मिथिलाक्षर व्रात्य लोकनिक लिपिक संग घनिष्ठ सम्बन्धक सूचना दैछ । जाहि सँ मिथिलाक्षरक मूल अंश “ललित-विस्तर"क विदेह लिपि सँ बहुतो प्राचीन सिद्ध भए जाइछ ।

मिथिलाक्षरक उत्पत्ति कहिया ओ कोन रूपेँ भेल, निश्‍चित रूपेँ नहि कहल जा सकैछ, परंच प्रमाणस्वरूप “शतपथ ब्राह्मण"क अनुसार आर्यक एक दल माधव विदेह एवं हुनक पुरोहित रहुगणक नेतृत्व मे सरस्वती नदीक तट सँ सटले विदेह राजवंशक स्थापना कएल । संभव थीक जे ओ दल अपना संगे सिन्धु घाटीक सभ्यता, संस्कृत भाषा ओ लिपि सेहो अनने हो । “वृहदारण्य उपनिषद"क तेसर ओ चारिम अध्याय मे वर्णित याज्ञवल्क्य मैत्रेयी संवाद गर्भित तर्क प्रणाली सँ स्वभावतः अनुमान कएल जाइछ से शतपथ कालीन विदेह सर्वांग सम्पूर्ण विकसित राष्ट्र छल जकर स्वतंत्र वैदेही भाषा ओ स्वतंत्र वैदेही लिपि सेहो रहल होयतैक । एहि तथ्यक सम्पुष्टि बौद्ध धर्मक प्रसिद्ध ग्रंथ “ललित विस्तर" जकर चीनी अनुवाद ३०८ ई. मे भेल सँ प्रमाणित होइछ । एहि ग्रंथक ६६ गोट लिपिक सूची मे पूर्व-विदेह लिपिक चर्चा भेटैछ । विदेह लिपि सर्वांगीण पूर्वीय क्षेत्रक लिपिक विकास मैथिली, बंगला, आसामी ओ उड़िया लिपि सँ भेल । प्राचीन भारत मे दू गोट ब्राह्मी ओ खरोष्ठी लिपि प्रचलित छल । लिपिक प्राचीनतम प्रमाणेँ भारत मे पाँचम शताब्दी ई० पूर्वक पाणिनिक काल मे ब्राह्मीलिपि सँ मैथिलीक उद्‍भव ओ विकास भेल अछि । पूर्वी लिपि रूप सँ मैथिलीक, कैथी ओ बंगला विकसित भेल ।

मैथिलीक विकास रेखाचित्र निम्नवत्‌ देखू :-
ब्राह्मीलिपि
उत्तरी शैली दक्षिणी शैली
गुप्तलिपि
कुटिललिपि
शारदालिपि नागरीलिपि
पूर्वीलिपि शैली पश्‍चिमी शैली
मैथिली, कैथी,
बंगला आदि । देवनागरी
डॉ० सुभद्र झा प्राच्य प्राकृत सँ निकलल भाषा सभ केँ निम्नरूपेँ दर्शौने छथि :-
प्राच्य प्राकृत
पश्‍चिमी पूर्वी
कौशल काशी मगध विदेह गौड़ ओड़ कामरूप
अवधी भोजपुरी मगही मैथिली बंगला ओड़िया आसामी

मैथिलीक विकास क्रमेँ प्राचीन मैथिली (दसम शताब्दी सँ अठारहम शताब्दी धरि) ओ नवीन मैथिली (अठारहम शताब्दी सँ अद्यपर्यन्त) दू गोट रूप मे मानल जाइछ ।

भारत भ्रमण कयनिहार तिब्बती यात्री धर्मस्वामी १२३४ ई० मे एहिठामक लिपिक चर्चा करैत ओकर नाम “बैवर्त्त-लिपि" कहलनि । ओ एहि सँ पूर्व विक्रमांकदेव चरित नामक ग्रंथ मे कुटिलाक्षर ओ कुटिल लिपिक चर्चा कएलनि अछि । सम्प्रति एकर नाम तिरहुता अछि । मुदा पढ़ल-लिखल लोक मे “मिथिलाक्षर" वा “मैथिली लिपि" रूप मे उद्‍धृत होइछ ।

म० म० हर प्रसाद शास्त्री “हाजार बछरेर पुरातन बौद्धगान ओ दोहा"क तालपत्रक आधार पर प्राचीनतम अभिलेख केँ “तिरहुता" कहि प्रकाशित कएलनि अछि । राहुल सांकृत्यायन “कुरुकुल्लासावन" नामक एक ग्रंथ तिब्बत मे प्राप्त कऽ ओहि लिपि के प्राचीनतम तिरहुता बतौलनि अछि । राजा नान्यदेवक मंत्री श्रीधर कायस्थक अंधराठाढ़ी (१०९७) ई० मे प्रायः सर्वप्रथम शुद्ध मिथिलाक्षरक दर्शन होइत अछि । तदन्तर नान्यदेवक बालक मलदेवक राजधानी भीठ भगवानपुरक लक्ष्मीनारायणक मूर्त्तिक नीचा शिलालेख मिथिलाक्षर मे अछि । एकर अतिरिक्‍त पनिचोभ ताम्रपत्र, आशी-शिलालेख, तिलकेश्‍वर गढ़ अभिलेख, खोजपुर अभिलेख, भागीरथपुरक शिलालेख, पोखराम गामक रामजानकी मन्दिर मे अवस्थित लक्ष्मीनारायणक मूर्त्तिक नीचाँ शिलालेख आदि मिथिलाक्षर मे देखल पाओल जाइत अछि ।

विद्यापतिक हाथ सँ (१४१८ ई०) लिखल भागवतक प्रतिलिपि मिथिलाक्षर मे कामेश्‍वर सिंह संस्कृत विश्‍वविद्यालय, दरभंगा मे सुरक्षित अछि । मैथिली लिपिक वर्ण-विन्यासक नियम “कामधेनु तंत्र" ओ “वर्णोद्धारतंत्र" मे प्रकाशित अछि । एकर प्रचार बंगाल ओ आसाम धरि अछि ।

प्राचीन ताम्रलिपि वा शिलालेख मिथिलाक्षर मे प्राप्त अछि । सम्प्रति मिथिलाक्षरक स्थान पर देवनागरी लिपिक प्रयोग होइत आबि रहल अछि ।

मैथिलीक लोकगीत साहित्य

मैथिलीक लोकगीत साहित्य


(मैथिलीक लोक साहित्य समस्त भारतीय भाषा मे सर्वाधिक समृद्ध अछि । खास कऽ केँ लोक गीत मिथिलाक कण-कण मे रसल-बसल अछि । जीवनक समस्त संस्कार सँ लऽ कऽ खेती-पथारी, जाँत चलेयवाकाल आ खेत मे काज करऽ समय धरिक जीवनक हर्ष-विषाद, आरोह-अवरोह आदि लोकगीत मे लयबद्ध अछि । समय-समय पर अपन चारित्रिक विशिष्टता आ कर्तव्यनिष्ठता द्वारा अनेकानेक इतिहास पुरुष हमरा लोकनिक लेल प्रेरणास्रोत बनलाह । )

लोकविद्या समस्त विद्याक जननी ओ लोकजीवनक सांस्कृतिक आत्मा थिक, जे मानव जीवनक विकासयात्रा मे वेदविद्याके सारस्वते रूपे उद्‍गमित करबा मे समर्थ भेल । आइ ओ वेदविद्याक समानान्तर प्रवाहित होइत अवशिष्ट अछि । लोकक सम्बन्ध मूलतः निषाद, द्रविड़ ओ किरात मूलक ओ वेदक सम्बन्ध आर्यमूलक जाति-उपजाति सभ सँ रहल अछि । अहि तरहें वैदिक साहित्य मे आर्य एवं आर्येतर संस्कृति सभक समाहार देखना जाइछ । वस्तुतः लोकसाहित्य ओ वैदिक साहित्यक अन्तर सम्बन्ध ओ समानान्तरताक अनुशीलन आवश्यक अछि । मिथिलांचल लोकविद्या ओ वेदविद्या दुनूक जाग्रत भूमि थिक ।

लोकसंस्कृतिक सन्दर्भ मे लोकविद्याक विस्तार लोकधर्म, लोककला ओ लोकसाहित्य मे देखना जाइछ । भारतीय लोकधार्मिक उत्स मूलतः आर्येतर संस्कृति मे अन्तर्निहित अछि । अहि पृष्ठभूमि मे देवीक उपासना आयोजित अर्थात निषाद लोकनिक अवदान थिक मुदा देवोपासना आर्य लोकनिक । एकरा मे मातृमूलक सत्ता अर्थात पितृब्रम्हक । ब्रह्म एकटा अनादि शक्‍तिक केन्द्र बिन्दु थिक, जनिक पूजोपासना केओ माताक करुणा प्राप्त करबाक लेल करैत अछि तँ केओ पिताक स्नेहक लेल । अतः ब्रह्मक कोनो लिंग नहि होइछ । ब्रह्म मूलतः एकटा देव शक्‍ति थिक, तकर विस्तार सृजन, पोषण एवं संहार मे देखना जाइछ । हमरा लोकनिक जीवन चक्र लोकधर्मक धूरी पर आनुष्ठानिक आचार, कलात्मक विन्यास ओ सांस्कृतिक साहित्यिक गरिमा सँ मण्डित अछि । समस्त आनुष्ठानिक आचार, पूजा पाठ, गहवर, स्तुतिगान (भगैत), गाथाचक्र, वाद्य वादन, नृत्य संगीत आदि सँ मण्डित अछि । जकर शाब्दिक अभिव्यंजना लोकसाहित्यक विभिन्‍न विधा सभ मे भेल अछि ।

मिथिलाक ग्राम्य जीवनक मुक्‍त आकाश ओ धरतीक बीच गहन जीवनानुभूति सँ परिपूर्ण गीत, ऐतिहासिक ओ सांस्कृतिक गाथा, जीवन संदेशमे सरल कथा, अनुभवसिद्ध लोकोक्‍ति, बुद्धिमापक बुझौअलि, रहस्यमय मंत्र आदि सँ जे लोकसरस्वती अबतारित होइत अछि, तकरे प्रभावलीक नाम थिक लोकसंस्कृति । मैथिली लोकसाहित्य मिथिलांचलक लोकसंस्कृतिक सारस्वत स्वरूप थिक । अहि लोक, लोकसंस्कृति ओ लोकसाहित्यक तात्विक अभिज्ञान लोक केँ भले नहि हो‍उक, मुदा ओकर उपेक्षा नृत्यवेत्ता, समाजशास्त्री, राजकीय प्रशासन संस्कृतिकर्मी ओ लोकसाहित्यविद नहि कऽ सकैछ, कियेक तँ लोके सँ राष्ट्रीय संस्कृति केँ चेतना प्राप्त होइत अछि । यैह कारण अछि, जे लोक केँ राष्ट्रक अमूल्य निधि मानल जाइछ, अमर स्वरूप मानल जाइछ जकर अनुभूति जे चेतनाक अभिव्यक्‍ति लोकसाहित्य मे भेल अछि । अतः मिथिलांचलक मैथिली लोकसाहित्य राष्ट्रक अमूल्य निधि थिक ।

जँ हिमालयक समस्त सौन्दर्य, कमला-कोसी-बलान, गंगा ओ गण्डकीक हिलोर, हरियर वन-प्रांतर एवं खेत-खरिहानक सुषमा ओ समृद्धि धीरोदात्त ओ धीरललित नायक-नायिका सभक शौर्य-पराक्रम एवं श्रृंगार ओ करुणाक अभिव्यक्‍ति, युग-युगान्तरसँ परम्परित अनुभूतिपूर्ण ओ प्रमाणसिद्ध उक्‍तिसभ, ज्ञानमापक पहेलिकासभक अलावा मुक्‍ताकाश मे तरुण मेघक मलार उत्तरांचलक हिम हवा ओ दक्षिणांचलक धान गेहूँ-गुलाब आदिक सुगंधिकेँ समेटि क लोककंठकेँ समर्पित कऽ देल जाय तँ ओहि कंठ सँ जे स्वर समवेत स्पंदित होयत, ओ होयत मैथिली लोकसाहित्य । अतः हमरा लोकनिक मैथिली लोकसाहित्य ओतबे नैसर्गिक अछि जतेक कोनो वनफूल, ओतवे उन्मुक्‍त अछि जतेक आकाशक चिड़ै, ओतवे सरल-तरल, पवित्र ओ प्रवाहमान अछि जतेक गंगा ओ कमलाक धार ।

भारतक सांस्कृतिक इतिहास मे मिथिला ओ मैथिलीक योगदान महत्वपूर्ण अछि । भारतक जनपदीय लोकसाहित्यक अध्ययन ओ अन्वेषणक परम्परामे मैथिली लोकसाहित्यक सारस्वत भूमिका के जार्ज ग्रियर्सन, राम इकबाल सिंह राकेश, ब्रजकिशोर बर्मा ‘मणिपद्‍म’, डा० जयकान्त मिश्र, पं० राजेश्‍बर झा, डा० पूर्णानन्द दास, डा० अणिमा सिंह, डा० प्रफुल्ल कुमार सिंह ‘मौन’, डा० व्यथित आदि विद्वान लोकनि रेखांकित कयने छथि । तथापि मैथिली लोकसाहित्य महोदधिक मंथनक हेतु एकटा साधन सम्पन्‍न लोकसंस्कृति संस्थानक निर्माण अनिवार्य बुझना जाइछ, कियेक तँ दिन प्रतिदिन सुखाइत अहि लोकसाहित्य सागर केँ वैज्ञानिक ढंग सँ सर्वेक्षण, संकलन ओ अनुशीलनक अपेक्षा अछि । मैथिली गाथागीतक दृष्टिसँ मिथिला ओ मधेसक सीमावर्ती भूभाग बेस उर्वर अछि कियेक तँ सीमावर्ती क्षेत्र धरना बहुल होइत अछि, जकर अनुगायन मैथिली गाथा गीत साहित्य मे भेल अछि । आलोच्य सीमांत भूभाग सलहेस कुसमा, रेसमा-चूहर एवं काजरि-माजरिक रंगभूमि; लोरिक घुघली, धरमा, अमर सिंह, जयसिंह आदिक रणभूमि; दुलरा दयाल, नैका बनियारा, शंभु बनिया आदिक व्यापारिक अभियान क्षेत्र; बावन -बखतौर, कारू भुइयां आदिक गोजर भूमि अछि । ‘लबहरि-कुसहरि’ मिथिला ओ मैथिलीक अभिनव गाथा थिक , जाहिमे उत्तररामचरितक कथा भूमि, वर्णित अछि । गाथा मे सीता वनवास, लव कुशक जन्म, वाल्मीकि आश्रम मे शिक्षा-दीक्षा, ओ रामक सेनाक संग लवकुशक युद्धक गाथा गायन भेल अछि । अहिमे आभिजात्य संस्कृति रुपांकित अछि । मुदा आभिजात्ये संस्कृतिक सलहेस मिथिला-मधेसक सीमांत क्षेत्रक मैथिलीक अपन गाथा थिक । मैथिली लोकसाहित्यक इतिहासक दृष्टिसँ सलहेस ओ गाथा थिक, जाहिमे वन्य संस्कृतिक अवसान ओ मैदानी संस्कृतिक आरंभ देखना जाइछ । अहिमे मिथिला, मगध, नेपाल ओ तिब्बतक सम्बन्ध सूत्र, किरात, मल्ल ओ राजन्य संस्कृति, शैवशाक्‍त ओ बौद्ध धर्म, मालिनी कष्ट, त्रिपुर साधना एवं चक्रपूजनक सांस्कृतिक परिवेश उद्‍घाटित भेल अछि । मैथिली लोकगाथाक चर्चित नायक सलहेस आइ हिमालयक पार प्रदेशसँ गंगा तीर धरिक जनपद मे लोक देवताक रूप मे पूजित छथि ।

मैथिलीक गाथा लोरिकाइन गाथानायक लोरिक यद्यपि लोक देवताक रूपमे पूजित नहि छथि तथापि लेरिकाइनक गाथा ओ लोकनाट्‍यक परम्पराक उल्लेख लोरिक, ज्योतिश्‍वरक ‘वर्णत्‍नाकर’ (चौदहम सदी) मे प्राप्त होइछ । आलोच्य गाथाक नायक लोरिक त्रिकोणात्मक प्रेमक कथाभूमि मे पत्‍नी मांजरी ओ प्रेयसी चनैनक बीच अवस्थित छथि । बनठा चमार लोरिकाइनक खलनायक थिक । सुपौल जिलाक हरदीगड़ मे लोरिकक आराध्य भगवती दुर्गा प्रतिष्ठित छथि जनिक प्रांगण मे युद्धरत लोरिक ओ बनठा चमारक मध्य पृष्ठभूमि मे चनैनक भव्य मूर्ति बनयवाक ओ लोरिक नाचक परम्परा अवशिष्ट अछि । अहि प्रेमगाथा सँ उत्प्रेरित भ’ मुल्ला दाउद ‘चन्दायन’क रचना कयने छलाह । ‘चन्दायन’ सूफी साहित्यक चर्चित काव्य थिक ।

मिथिला बनाम तीरभूक्‍ति हिमालय सँ निःसृत कोसी, कमला, बलान, जीवछ, तिलजुगा, गंगा आदि नदी सभक क्रीड़ा भूमि मानल जाइछ । कमला कें मिथिलांचलक गंगाक आस्पद प्राप्त छनि । ओ नदी देवीक रूपमे पूजित छथि । मैथिलीक अनेक गाथा सभ मे सूर्यक ज्योतिकें म्लान करयवाली दिव्यांगना कमलाक भूमिका सतत प्रवाहित अछि । ‘दुलरा दयाल’क गाथा नदी संस्कृतिक गाथा थिक । ‘दुलरादयाल’ मे कमलांचलक जनपदीय संस्कृति, हिमालय सँ गंगा पार धरिक व्यापारिक अभियान, कोयलावीर, तांत्रिक नृत्य, डाइन कल्ट आदिक नीक अभिव्यक्‍ति भेल अछि । गाथानायक दयाल सिंहक चरित प्रेमक उदारता, साहसिक अभियान, वणिक कौशल, निरभि मानिता आदिक गुण सँ गरिमा मण्डित अछि ।

नैका बनिजारा’ मैथिलीक गाथा मणि थिक । एहि मे राजा-बेपारी, डोम-चण्डाल, घांगड़-बांगड़ बेकाली डकैत आदिक चारित्रिक विशिष्टता सभक संगे पूर्वांचलक व्यापारिक मार्गक स्पष्ट निर्देश भेटैत अछि । ओहि समय नदी मार्ग द्वारा हिमालयक पाद प्रवेश सँ ताम्रलिपि धरि प्रचलित छल । अहिमे नदी मार्गीय व्यापारक राजकीय संरक्षण, जलद सँ संयुक्‍त आतंक, दास-दासीक कीन-बेच, बारह वर्षक दीर्घ अभियान, पारिवारिक ओझराहटि, मणि-माणिक्य ओ स्वर्ण-रत्‍न राशिक माध्यमे व्यापार, वणिक केन्द्र, पड़ाव, हाट-बाट-घाट आदिक संधान पाओल जाइछ । मिथिलांचलक प्रख्यात व्यापारिक संदर्भ मे नैका बनिजाराक अलावा शोभा ओ शंभु बनिजाराक मैथिली गाथा सेहो लोकप्रचलित अछि ।

मैथिली लोकसाहित्यक सर्वाधिक अहि पंचगाथा रत्‍नक अतिरिक्‍त दीना-भद्रीक गाथा मे शोषण-उत्पीड़नक विरुद्ध प्रतिकारक स्वर पहिल बेर मुखर देखना जाइछ । यैह प्रतिकार वसावनक गाथा मे सेहो उपलब्ध अछि । अहि तरहें लोकप्रचलित बखतौर, कारू, विजयमल, कारिख पंजियार, मलही सुलतान, फेकू-दयाराम, गनीनाथ-गोविन्द, रणपाल-धनपाल आदिक गाथा सभ मध्यकालीन मिथिलांचलक ऐतिहासिक अभिलेख बनल अछि ।

लोकगीत लोकसाहित्यक सर्वाधिक चर्चित विधा अछि, जकर विस्तार जन्म सँ ल’ क मृत्युधरि, पावनि-तिहार सँ ल’क धार्मिक अनुष्ठान धरि, घर आंगन सँ ल’ क खेत- खरिहान धरि एवं व्यक्‍तिगत अनुभूति सँ ल’ क’ सामूहिक लोकोत्सव धरि देखना जाइछ । अतः मैथिली लोकगीतक अनंत विस्तार कें अभिलेख बान्हल नहि जा सकैछ । भारतीय लोकगीत साहित्यक परिप्रेक्ष्य मे मैथिली लोकगीतक अनुशीलनसँ अनुरंजित अछि जँ कोनो भिन्‍नता देखना जाइछ तँ भाषा भेद, संस्कार भेद ओ भौगोलिक भेदक कारणें । आर यैह होइछ प्रत्येक जनपदक लोकगीतक विशिष्टता

। उदाहरणार्थ पर्वतांचल ओ हरितांचलक प्राकृतिक पृष्ठभूमि, भाषायी स्वरूप, गायन पद्धति, पूजा प्रक्रिया एवं सांस्कारिक विधान अवश्ये भिन्‍न होयत । राजस्थानक धरती मे जे उष्मा, पंजाब-हरियाणाक धरती मे जे उछाह ओ मस्ती एवं मिथिलांचल धरती मे जे सौकमार्य देखना जाइछ, ओ अन्यत्र दुर्लभ मानल जाइछ ।

मुदा मैथिली लोकगीत साहित्य सोहर ओ मंगलगीत मे जे करुणा, देवता-देवी विषयक गीतमे जे श्रद्धा ओ भक्‍ति, चैतीचांचर ओ मलार गीत मे जे ऋतुजन्य सौन्दर्य ओ सुषमा, गंगा-कमला ओ कोसीगीत मे जे प्रवाह, जँतसार, लगनी ओ बटगमनी गीत मे गार्हस्थ जीवनक उपराग ओ विराग, नेनागीत मे जे निश्छलता, मंत्रगीत मे जे रहस्यात्मक प्रतीक एवं समदाओन गीत मे जे करूणा अभिव्यंजित भेल अछि, ओ अनुपम अछि । मैथिली लोकगीत सभक भाषागत सौकुमार्य, नादगत सौन्दर्य ओ भावगत गरिमा विशिष्ट अछि । मिथिलांचलक सम्पूर्ण जीवन आचार ओ संस्कार मण्डित एवं प्रत्येक संस्कार गीत-नाद सँ अनुप्राणित अछि ।

मिथिला : एक परिचय,

sabhar



मिथिला : एक परिचय

मिथिला प्राचीन भारत मे एकटा साम्राज्य छल । ई पूर्वी गंगा मैदान मे अवस्थित अछि, जे आब आधा सँ अधिक बिहार और ओकरा सँ जुड़ल नेपालक भाग अछि । रामायण महाकाव्यक अनुसार मिथिला विदेह साम्राज्यक राजधानी छल । एहि शहरक पहचान नेपालक धनुषा जिला मे आजुक जनकपुर सँ कएल गेल अछि । विदेहक देश कखनो-कखनो मिथिला कहल जाईत अछि, जहन कि ई राजधानी छल । ई ठीक ओहिना अछि जेना कि कोशल साम्राज्यक राजधानी अयोध्या छल, जे कोशलक तुलना मे बेसी प्रसिद्ध भेल ।



डी. डी. कोशाम्बीक अनुसार शतपथ ब्राह्मण कहैत अछि कि माधब विदेघ पर पुजारी गोतम राहुगण शासन केलनि, जे पहिल राजा छलाह, जे सदानीरा (संभवत: गंडक ) नदी कें पार कऽ साम्राज्यक स्थापना कयलनि । एतयक लोक शतपथ ब्राहमणक संकलनक समय मे विदेहक नाम सँ जानल जाईत छलाह । गोतम राहुगण एकटा वैदिक ऋषि छलाह जे ऋग्वेदक पहिल मंडलक कतेको श्लोकक रचना कयलनि । ई श्लोक ओ अछि, जाहि मे स्व- राज्यक प्रंशसा कयल गेल अछि, जे निर्विवाद रूप सँ विदेघ राज्य छल जे ध्वनि परिवर्तनक कारण बाद मे विदेह भऽ गेल । अत: माधव विदेघ निश्‍चित रूप सँ बहुत पहिने भऽ चुकल छलाह । ऋग्वेदक दशम मंडल मे काशिराज प्रातर्दन द्वारा रचित श्‍लोकक उल्लेख अछि । अत: मिथिला आ काशी ओहि भूभाग मे अवस्थित छल, जाहि मे ऋग्वेद कालक व्यक्ति रहैत छलाह । गोतम राहुगणक परवर्ती ऋषि लोकनि गौतम कहल गेलाह । एहने एकटा सन्यासी रामायण काल मे अहिल्या स्थानक नजदीक रहैत छलाह ।



मिथिलाक गाथा कतओक शताब्दी धरि पसरल अछि । ई कहल गेल अछि जे गौतम बुद्ध आ वर्धमान महावीर दुनू गोटे मिथिला मे रहल छलाह । ई प्रथम सहस्त्राब्दिक दौरान भारतीय इतिहासक केंद्र छल आ विभिन्न साहित्यिक आ धर्मग्रंथ संबंधी काज मे अपन योगदान देलक ।



मैथिली मिथिला मे बाजय जायवला भाषा थिक । भाषाविद मैथिली कें पूर्वी भारतीय भाषा मानलनि अछि आ एहि तरहें ई हिन्दी सँ भिन्न अछि । मैथिली कें पहिने हिन्दी आ बंगला दुनूक उप-भाषा मानल जाइत छल । वस्तुत: मैथिली आब भारतीय भाषा बनि चुकल अछि ।



मिथिलाक सभ सँ महत्वपूर्ण संदर्भ हिन्दू ग्रंथ रामायण मे अछि, जतए एहि भूमिक राजकुमारी सीता कें रामक पत्नी कहल गेल अछि । राजा जनक सीताक पिता छलाह, जे मिथिला पर जनकपुर सँ शासन केलनि । प्राचीन समय मे मिथिलाक अन्य प्रसिद्ध राजा भानुमठ, सतघुमन्य, सुचि, उर्जनामा, सतध्वज, कृत, अनजान, अरिस्नामी, श्रुतयू, सुपाश्यु, सुटयशु, श्रृनजय, शौरमाबि, एनेना, भीमरथ, सत्यरथ, उपांगु, उपगुप्त, स्वागत, स्नानंद, शुसुरथ, जय-विजय, क्रितु, सनी, विथ हस्या, द्ववाति, बहुलाश्‍व आदि भेलाह ।



’मिथिला, एहि क्षेत्र मे सृजित हिन्दू कलाक एक प्रकारक नाम सेहो थिक । ई विशेष कऽ वियाह सँ पूर्व महिला द्वारा घर के सजेबाक लेल घरक देबार आ सतह पर धार्मिक, ज्यामितीय आ चिहनांकित आकृति सँ शुरु भेल आ एहि क्षेत्र सँ बाहर एकरा नहि जानल जाइत छल । जहन एहि कलाक लेल कागजक शुरुआत भेल तँ महिला लोकनि अपन कलाकृति कें बेचय लगलीह आ कलाक विषय वस्तु कें लोकप्रिय आ स्थानीय देवताक संगहि प्रतिदिनक घटनाक चित्रांकन धरि विस्तृत केलीह । गंगा देवी संभवत: सब सँ प्रसिद्ध मिथिलाक कलाकार छथि । ओ परंपरागत धार्मिक मिथिला चित्रांकन, लोकप्रिय देवताक चित्रांकन, रामायण आ अपन जिनगीक घटना सँ दृश्यक चित्रांकन कयलनि ।



मिथिला




वशिष्ठ द्वारा शापित मृत्यु के प्राप्त करय वला राजा निमि केँ शरीर के गंगासागर पर मथल गेल, ओहि सँ निकलल बालक के नाम मिथि पड़ल, आ हुनक राज्यक नाम मिथिला पड़ल । शतपथ ब्राह्मण केँ अनुसार राजा विदेथ माधव द्वारा गंडक किनार एक यज्ञ स्थल बनाओल गेल, जकर नाम मिथिला पड़ल आ पाछू राज्यक नाम मिथिला भेल ।

मिथिलाभी भवः मैथिल ः “मिथिला मे जन्म लेनिहार मैथिल भेलाह, वा मैथिली भाषा बाजनिहार मैथिल छथि ।
गंगा बहथि जनिक दक्षिण दिशि, पूर्व कौशिकी धारा,
पश्‍चिम बहथि गंडकी उत्तर हिमवत्‌ बल विस्तारा ।

मिथिलामे २५ जिला, ५० अनुमंडल १९९९ तक लगभग छल जाहि मे वृद्धि भेल हैत, ७२,३०० किमी० क्षेत्रफल, ४४ नदी, ६ हजार पोखड़ि, अनगिनत इनार । पाल० एस० व्रास लैगुएस, रिलीजन एण्ड पोलिटिकस इन नार्थ इंडिया, पृ० ६४ मे १९६१ मे जनसंख्या १६५६५,४७७ लिखने छथि, ग्रियर्सन १८९१ मे मैथिली भाषा-भाषी केँ जनसंख्या ९,३८९,३७६ निर्धारित कयलनि, तत्कालीन मुख्यमंत्री कर्पूरी ठाकुर पत्रांक ३ आर १-१०-१९६६, दिनांक २२-१२-७७ केँ तत्कालीन केन्द्रीय सरकार के विधिमंत्री शान्तिभूषण केँ लिखलनि जे अपना देश मे २ करोड़ सँ अधिक आ नेपाल मे ३० लाख सँ अधिक मैथिली भाषा-भाषी छथि । तैं जनसंख्या निर्धारित करब कठिन, कारण जतय सँ प्रवजन भारी मात्रा मे भेल ।

मैथिली केँ क्षति जते अपन लोक कएलक ओते दोसर नहिं । १९१४ मे भागलपुर हिन्दी साहित्य सम्मेलन मे गिरीन्द्र मोहन मिश्र प्रस्ताव देलनि जे बिहार प्रान्तक मातृभाषा हिन्दी थीक, तैं प्राथमिक शिक्षाक माध्यम हिन्दी हो, जिनका मैथिली पुस्तक पर साहित्य अकादमी पुरस्कार सेहो भेटलनि । राष्ट्रीय आन्दोलनक समय मे अखिल भारतीय स्तर पर भावात्मक एकता बढ़यबाक दृष्टि सँ मैथिली भाषी सब मिथिलाक्षर वा तिरहुताक्षर कें स्थान मे देवनागरी स्वीकार कयलनि । बिहार मे विनोदानंद झा, भोला पासवान शास्त्री, कर्पूरी ठाकुर, विन्देश्‍वरी प्रसाद मंडल, सतीश प्रसाद सिंह, डा० जगन्नाथ मिश्र मैथिली भाषा-भाषी मुख्यमंत्री भेलाह, किन्तु ओ सभ संविधानक आठम सूची मे मैथिली केँ स्थान नहिं दिया सकलाह । फलतः बिहार मे एतेक संख्या रहबाक बावजूद मातृभाषा नहि मानल गेल । तत्कालीन मुख्यमंत्री लालू प्रसाद यादव सेहो लिखलनि कि १९९०-९१ केँ जनगणना के अनुसार बिहार मे भोजपुरी, आदिवासी, मगही भाषा- साहित्य कें छोड़ि कऽ आयोगक परीक्षा मे मैथिली ऐच्छिक भाषाक रूप मे राखब उचित नहिं आ बिहार लोक सेवा आयोग सँ मैथिली जे ऐच्छिक विषय के रूप मे छल, से हटा देल गेल । (बिहार सरकार के कार्मिक एवं प्रशासनिक सुधार विभागक ज्ञापांक १३४२, दिनांक २९ फरवरी, १९९२) ।

जखन एस० के० चटर्जी ओरिजिन एण्ड डेवलपमेन्ट ऑफ बंगाली लैंग्वेज नामक पोथी मे लिखलनि “मैथिली भारत की स्वतंत्र एवं समुन्‍नत भाषा है ।" ज्योतिरीश्‍वरक १२८०-१३४० ई० मे वर्णरत्‍नाकर एवं मैथिली धूर्त समागम उत्तर भारतक सब आधुनिक आर्यभाषाक सर्वप्रथम ग्रन्थ एवं नाट्‍य कृति मानल जाइछ । महाकवि विद्यापतिक (१३५०-१४४०) रचना कालजयी साहित्यिक रचना मानल जाइछ । महर्षि अरविन्द मैथिली गीतक अनुवाद कयलनि, युनेस्को हिनक गीतक अनुवाद प्रकाशित कयलक । विश्‍वप्रसिद्ध कुमार स्वामी हिनक गीतक भावचित्र बनाय गीत एवं चित्रक प्रकाशन कयलनि, गौरांगस्वामीक रचना हिनका सँ प्रभावित छल, नहिं जानि कतेक भाषा मे हिनक गीतक अनुवाद भेल । दिल्ली मे मैथिली पुस्तक एवं पांडुलिपि देखि तत्कालीन प्रधान मंत्री पं० जवाहर लाल नेहरू विजिटर्स बुक मे लिखलनि “MaithilI has been for a long time and is today a living language among the people of the area. The language deserves encouragement ". अंतर्राष्ट्रीय साहित्यकार एवं बुद्धिजीविक संस्था P.E.N. (Play Wrights, Essayists, Editors, Nanvelists) में मैथिली साहित्यकार स्थान पवैत छथि । यू०जी०सी० द्वारा कनीय एवं वरिष्ठ अनुसंधान छात्रवृत्ति मैथिली मे देल जाइछ, व्याख्याता पदक अर्हताक लेल प्रतियोगिता परीक्षा मे एकर स्थान अछि, नेपालक द्वितीय भाषा मैथिली अछि, तथापि संविधानक अष्टम सूची मे ई स्थान एकरा बहुत समय बाद भेटलैक, ई दुःखक गप ।

हम सब मैथिल जतय कतहुँ होइ, आ समस्त मैथिलक संस्था केन्द्रीयभूत भय प्रयास करत, तखनहिं सफलता भेटि सकैछ । ताहि मे पंजी-व्यवस्था एवं सभा सहायक सिद्ध हैत, जतय विचार विमर्श कय समस्याक निराकरण कयल जा सकैछ ।

मिथिलाक विभूति न्यायसूत्र प्रणेता गौतम, वैशेषिक दर्शनक जनक कणाद्‌, मीमांसा प्रणेता जैमिनी, सांख्य दर्शनक संस्थापक कपिल, विदेह जनक, याज्ञवल्क्य, गंगेश उपाध्याय, वाचस्पति, विद्यापति, कालिदास, लक्ष्मीनाथ गोसाइं, शिवसिंह, नान्यदेव, उदयनाचार्य, गोविन्ददास, बहुरागोढ़िन, अयाची, चंदा झा, लालदास, बच्चा झा आदि प्रभृतिक आत्मा कचोटि रहल छनि जे ऐतिहासिक एवं पौराणिक स्थल-जनकपुर धाम, वलिराजगढ़, परसाधाम, सखड़ा (नेपाल), सौराठ, कपिलेश्‍वर-स्थान, उच्चैठ, विस्फी, विदेश्‍वर-स्थान, उगना-स्थान, डोकहर, बाल्मीकि आश्रम, कलनेश्‍वर-स्थान, गिरिजा-स्थान, दक्षिणेश्‍वर हनुमान, पुनौरा, हलेश्‍वर-स्थान, गोरहौल शरीफ, महिष्मती (महिषी), सिंहेश्‍वर-स्थान, अहिल्या-स्थान, बोधायन, विद्यापति नगर, मंगलागढ़, नौलागढ़, सिमरिया घाट एवं अन्य अनेक प्राचीन गौरवमय स्थानक दर्शन कय मैथिल गौरवान्वित भय एकरा आगू बढ़यबाक प्रयास करथि, जाहि सँ मिथिला, मैथिल, मैथिलीक विकास होय ।

भौगोलिक सीमा आ जलवायु

मिथिला क्षेत्र गंगाक उत्तरी मैदान मे अछि । एहि क्षेत्रक मुख्य स्थान दरभंगा, मधुबनी, झंझारपुर, समस्तीपुर, मधेपुरा, बेगूसराय, सहरसा, सीतामढ़ी, जनकपुर आदि अछि । जनकपुर आब नेपालक क्षेत्र मे अछि । एहि क्षेत्रक जलवायु मुख्यत: शुष्क आ ठंढ़ा अछि । गर्मी मे तापमान ३५ सँ ४५ डिग्री सेल्सियस आ जाड़ मे ५ सँ १५ डिग्री सेल्सियस रहैत अछि । एतय घुमबाक लेल फ़रवरी - मार्च आ अक्तूबर- नवंबर सब सँ नीक अछि ।

एहिठामक माँटि खेतीक लेल उपयुक्त अछि, जे क्षेत्रक मुख्य आर्थिक आधार अछि । कृषिक लेल पर्याप्त वर्षा होइत अछि ।

एहि क्षेत्र मे प्रतिवर्ष बाढ़ि अबैत अछि, जाहि सँ एहिठामक लोकक जिनगी मे कठिन समस्या अबैत अछि आ करोड़ों रुपयाक नोकसान होइत अछि । एहिठामक लोकक लेल किछु व्यक्ति द्वारा विभिन्न नदी पर बाँधक जरुरतिक अनुभव कएल गेल अछि । किछु अन्य कें एहि बातक भय सेहो छनि जे भूकंप- प्रवण क्षेत्र मे वृहत बाँध वार्षिक बाढ़ि सँ बेसी खतरनाक होयत ।

अर्थव्यवस्था

खेती एहि क्षेत्रक मुख्य आर्थिक कार्यकलाप थिक । मुख्य फ़सल धान, गहूम, दालि, मकई, मुँग, उडद, राहड़ि आदि आ जूट (एकर उत्पादन मे कमी आयल अछि) अछि । आई- काल्हि देशक आन भागक तुलना मे खेती नीक नहि रहबाक कारणें, ई सब सँ अधिक पिछड़ल क्षेत्र भऽ गेल अछि । बाढि हर वर्ष फ़सलक पैघ भाग कें नाश कऽ दैत अछि । उद्योगक अनुपस्थिति, कमजोर शैक्षिक अवसंरचना आ राजनीतिक अपराधीकरणक कारणें अधिकांश युवक कें शिक्षा आ आमदनीक लेल स्थान परिवर्तन करय पड़ैत छनि । एहि परिवर्तनक उज्जवल पक्ष इ आछे जे ओ लोकनि भारतक प्रमुख क्षेत्र और स्थान मे महत्वपूर्ण भऽ गेलाह अछि ।

मिथिला पेंटिग आब बाजार मे हिस्सेदारी प्राप्त कयलक अछि । आब सरकार सेहो राष्ट्रीय धरोहरक रूप मे एकरा सहायता दऽ रहल अछि ।














और इ अछि अपनेक कला एवं कृति भाग | अई में अहाँ के विभिन्न प्रकार के कला एवं कृति के सम्बन्ध में जानकारी भेंट'त | जेना कि क'त केहन और के जलावनरण करैल खिन या |मधुबनी चित्रकला या मिथिला चित्रकला के उत्पति पुरानकाल में भैल छेलै | मिथिला चित्रकला के परम्परा रामायण के जमाना स छै, जखैन महाराजा "जनक जी" के पुत्री "सीता जी" के ब्याह भरह'ल छेलै भगवान "राम जी" स सब चित्रकार के महाराजा "जनक" सबके धन देने छैलखिन चित्रकारी करले'ल |


मधुबनी चित्रकारी, महिलाऐं जे सब मधुबनी शहर के आस-पास के गाम् में रहे छथिन्, हुनका सबके द्धारा बनाय'ल जाऐ छै, साथ मे औरों सब मिथिला के हिस्सा मे बनाव'ल जाए छै | मिथिला चित्रकला पारम्परिक तौर पर ताजा पलस्तर करल्, झोपड़ी के किचड़ के दिवार पर, कपड़ा पर, हाथ स बनल कागज पर और किरमिच पर बनाव'ल जाई'या |




मधुबनी चित्रकारी मे दुईटा परिमाण के इस्तेमाल होइ छै, और चित्रकारी ले'ल जे रंग के उपयोग होइ छै, पेड़-पौधा स बनाय'ल जाए छै | गेरू और काजल के इस्तेमाल कत्थी और काला रंग ले'ल होए छै |




मधुबनी चित्रकला प्रकृति और हिन्दु धर्म के मुल-भाव के चित्रित करे छै और चित्र के विषय-वस्तु हिन्दु धर्म के चारू तरफ घुमेत् रहे छै - उदाहरण के तौर पर - कृष्णा, राम, शिव जी, दुर्गा माँ, लक्ष्मी जी, और स्वरस्वती माँ, प्राकृतिक वस्तु जेना सुर्य,चन्द्रमा, पुज्यनीय पौधा "तुलसी" विशाल तौर पर बनाव'ल जाए छै | आमतौर पर कोनो स्थान खाली नय रहे छै, खाली स्थान के फुल, जानवर, पंछी के चित्र से भैर दे'ल जाए छै |




पारंपरिक तौर पर, ई चित्रकला एहन हुनर छै जे पिढ़ी दर पिढ़ी परिवार के सदस्य के देल जाए छै, खास कर महिला सदस्य के, महिला सदस्य के व्दारा |आमतौर पर मधुबनी चित्र दिवार पर बनाव'ल जाए छै त्योहार मे, धार्मिक कार्य मे और बहुत महत्वपुर्ण घटना मे, जेना बच्चा के जन्म, उपान्यनम और शादी में |




अखैन के प्रसिध्द मधुबनी चित्रकला के किछ चित्रकार के नाम मे शामिल छथिन् - सरिता देवी(बौआ देवि के पुत्री), पुष्पा कुमारी, करपुरी देवी, महासुन्दरी देवी, गौदावरी दत्ता, जमुना देवी और ललिता देवी |




सीता देवी जीत्वारपुर गाँव के, बौआ देवी और गंगा देवी हिनका सबके महारथ हासिल छेलै मिथिला पेंटिंग के गाँव के दिवार स कागज और किरमिच पर उतारे के | कला एवं कृति पर लेख



ई भाग में अहां के विभिन्न और अलग-अलग स्थान के सांस्कृतिक गतिविधि के सम्बन्ध में जानकारी मिलत और केना भाग ली | इ सामुदायिक र्पोटल अग्रह करे छै सब स के अपन सांस्कृतिक गतिविधि के जानकारी बांटू |

अहां ऐतिहासिक स्थान के जानकारी हमर इतिहास खण्ड स पा सके छि |




इन्टरनेट सँ लत भेल मैथिल यूवक केँ मैथिली साहित्यँ सँ परिचय करेबाक एकटा प्रयास. विचार अछि जे एहि मैथिल यूवक मे किओ एकटा पैघ लेखक, किओ एकटा पैघ कवि, किओ व्यँगकार आ किओ एकटा पैघ वेश्लेषक छथि. मौका भेटला पर सब लोकनि अपन प्रतिभाक परिचय द’ सकैत छथि.ई वेबसाईट आधूनिक मैथिल यूवक केँ अपन मैथिली साहित्य’क दक्षता केँ साबित करबा मे सहयोग करत आ हुनका अपन रचना प्रकाशित करबा मे मदद करत.



एहेन व्यक्ति केँ ई वेबसाईट मुफ्त मे औडियेन्स प्रदान सेहो करत. यदि अपने लोकनि सोचैत छी जे अहाँ मे कोनो लेखक वा कवि छुपल अछि, तेँ अपन भावना केँ कुँठित जूनि करू. हमरा लोकनि सँ सम्पर्क करू आ अपन लेख/कविता/कहानी इत्यादि केँ एहि पर प्रकाशित करू. एहि लेल अपने लोकनि हमरा लिखू : shashank.kumar@mumbairocks.in.

lagukatha, jitmohan jha,

maithili aaur mithila

एक आदमीक घर एक सन्यासी पाहुन बनि कs एलखिन। रातिमे गपशपक बीच ओऽ संन्यासी आदमीसँ कहलखिन की अहाँ एहि ठाम ई छोट-मोट खेतीमे की लागल छी ! साइबेरियामे किछु दिन पहिने हम यात्रा पर रही, ओइ ठाम जमीन एतेक सस्ता अछि मानू अहाँकेँ मँगनीम्वे भेट जाएत! अहाँ अपन ई जमींन बेचि कऽ साइबेरिया चलि जाऊ ! ओहिठाम हजारो एकड़ जमीन भेट जाएत एतबे जमीनमे ! ओइ ठामक जमीन बड उपजाऊ छइ, आर ओइ ठामक लोक एतेक सीधा-साधा की करीब-करीब जमींन मुफ्तेमे दऽ देत! ओइ आदमीकेँ वासना जगलनि! ओऽ दोसरे दिन अपन सभ जमीन बेचि कऽ साइबेरिया चलि देलथि! जखन ओऽ साइबेरिया पहुँचला तँ सन्यासीक गप हुनका सत्य लगलनि! ओ ओइ ठामक आदमीसँ पुछलखिन की हम जमीन कीनय लय चाहए छी ! तँ हुनका जबाब भेटलनि, जमीन कीनए हेतु अहाँ जतेक पाइ अनलहुँ यऽ ओकरा राखि दियौ ; आर जीवनक हमरा लग खाली इएह उपाय अछि की जमीन बेचि दी! काल्हि भोर सूरज उगइ पर अहाँ निकलब आर साँझ सूरज अस्त होएबा धरि जतेक जमीन अहाँ घेर सकी घेर लेब ओऽ अहाँक भऽ जाएत!
बस चलैत रहब .........साँझ सूरज डूबए तक जतेक जमीन अहाँ घेर सकब घेर लेब ओऽ अहाँक भऽ जाएत! बस शर्त ई अछि की जतएसँ अहाँ चलब शुरू करब साँझ सूरज डूबएसँ पहिने अहाँकेँ ओही ठाम वापस आबए पड़त !
ओऽ आदमी राति भरि सूति नञि सकलाह, सत्य पुछू तँ यदि हुनका जगह पर अहूँ रहितहुँ तँ ओहिना होइतए; एहेन क्षणमे कियो सुति सकैत छथि? ओऽ आदमी राति भरि योजना बनाबैत रहलाह की कोन तरहसँ कतेक जमीन घेरल जाय! भोर होइते पूरा गामक लोक जमा भऽ गेलखिन। जहिना सूरज उगलथि ओऽ आदमी चलब शुरू केलाह ! चलएसँ पहिने ओऽ रोटी आर पानि सभ संगमे लऽ लेलथि रहए ! रास्तामे भूख प्यास लागै पर सोचने रहथि चलिते-चलिते भोजनो कऽ लेताह! हुनकर खाली इएह सोचब रहनि की कुनू भी स्थितिमे रुकनाइ नञि छइ ! चलैत-चलैत आब ओऽ दौड़ब शुरू कऽ देलखिन सोचलथि बेसी जमीन घेर लेब ! ओऽ दौगैत रहलाह, सोचने रहथि ठीक बारह बजे घुरि जाएब , ताकि सूरज डूबैत-डूबैत वापस पहुँचि सकी ! बारह बाजि गेलनि, ओऽ मीलो चलि चुकलथि रहए, मुदा वासनाक कोनो अंत छइ ? ओऽ सोचऽ लगलाह, बारह तँ बाजि गेलए आब लौटबाक चाही ; मुदा सोझाँ बला जमीन बड़ उपजाऊ छइ कनी ओकरो घेर ली! लौटेत समय कनी तेजीँ स दौगए पड़त आर की एके दिनक तँ बात छइ तेजीसँ दौग लेब !
दौड़ए के चक्करमे ओऽ भूख-प्यास सभ बिसरए देलखिन, नञि ओऽ किछु खेलथि नञि पिलथि बस दौगेत रहलाह! रास्तामे ओऽ रोटी पानि सभ फेक देलखिन ! बस लगातार दौगैत रहलाह। एक बाजि गेलनि मुदा हुनका घुरऽ के मोन नञि होइत रहनि, किएकी आगाँक जमीन आर सुन्दर-सुन्दर रहए ! मुदा आब ओऽ लौटएक प्लान बनेलथि; दु बजे ओऽ लौटब शुरू केलन्हि! हुनका डर सताबए लगलनि की घुरि सकब की नञि ! ओऽ अपन सभ ताकति वापस दौगएमे लगा देलथि ; लेकिन तागति ख़तम होइक करीब रहनि ! सुबहेसँ दौगैत-दौगैत हाँफऽ लगलाह, ओऽ घबराबऽ लगलाह की सूरज डूबए धरि घुरि सकब की नञि ! दुबारा अपन सम्पूर्ण तागति दौगएमे लगाऽ देलथि मुदा आब सुरजो डूबए लगलाह .......! बेशी दूरीयो आब नञि बचलनि, ग्रामीण सभकेँ ओऽ देखऽ लगलाह ! सभ गामक लोक हुनका आवाज़ पर आवाज़ दैत रहनि, सब हुनका उत्साहित करैत रहथिन आबि जाऊ ......आबि जाऊ। ओऽ आदमी सोचए लगलथि की अजीब आदमी एहिठामक छथि ! ओऽ अपन अंतिम दम लगाऽ देलथि, एम्हर सूरज डूबैत छथि आर ओम्हर ओ दौगैत छथि! सूरज डूबैत - डूबैत पाँच - सात गज पहिने ओऽ खसि पड़लाह, तैयो दम नञि तोड़लथि। आब हुनकासँ उठल नञि जाइ छनि, किछ दूरी बाँकी देखि ओऽ घुसकैत- घुसकैत पहुँचए के प्रयास करए लगलाह! सूरजक अन्तिम किरण विलिप्त होइसँ पहिने हुनकर हाथ ओहि जमीन पर पड़ि गेलनि जतएसँ ओऽ दौगब शुरू केलथि रहए ! एक तरफ सूरज डूबल दोसर तरफ हुनकर अंतिम साँस सेहो हुनकर साथ छोड़ि देलकनि। ओऽ मरि गेलाह, बहुत मेहनति केलखिन रहए ! शायद ह्रदयक दौरा पड़ि गेलनि ! ओइ ठाम जमा गामक सब सोझ-साझ कहाबए बला ओऽ दौगएक चक्करमे भूख-प्यास सभ बिसारि देलखिन नञि ओऽ किछ खेलथि नञि पिलथि बस दौगैत रहलाह ! रास्तामे ओऽ रोटी-पानि सभ फेक देलखिन ! बस लगातार दौड़ैत रहलाह। एक बाजि गेलनि मुदा हुनका घुरबाक मोन नञि होइत रहनि, किएकी आगाँक जमीन आर सुन्दर - सुन्दर रहए ! मुदा आब ओऽ लौटेबाक प्लान बनेलथि; दु बजे ओऽ लौटब शुरू केलाह ! हुनका डर लागऽ लगलनि की घुरि सकब की नञि ! ओऽ अपन सब ताकति वापस दौड़एमे लगाऽ देलथि ; लेकिन ताकत ख़त्म हेबाक करीब रहनि ! भोरेसँ दौड़ैत - दौड़ैत हाँफऽ लगलाह, ओऽ घबराबए लगलाह की सूरज डूबए तक घुरि सकब की नञि ! दुबारा अपन सम्पूर्ण तागति दौड़ैमे लगाऽ देलथि मुदा आब सुरजो डूबए लगलाह .......! बेशी दूरियो आब नञि बचलनि। ग्रामीण सबकेँ ओऽ देखए लगलाह ! सब गामक लोक हुनका आवाज़ पर आवाज़ दैत रहनि, सब हुनका उत्साहित करैत रहथिन आबि जाऊ ......आबि जाऊ। ओऽ आदमी सोचए लगलथि, की अजीब आदमी एहिठामक छथि ! ओऽ अपन अंतिम दम लगाऽ देलथि। एम्हर सूरज डूबैत छथि आर ओम्हर ओ दौड़ैतत छथि ! सूरज डूबैत - डूबैत पाँच - सात गज पहिने ओऽ खसि पड़लाह तैयोदम नञि तोड़लथि। आब हुनकासँ उठल नञि जाए छनि। किछु दुरी बाँकी देख ओऽ घुसकैत-घुसकैत पहुँचए के प्रयास करए लगलाह! हँसैत-हँसैत आपसमे बात करऽ लगलाह की अइ तरहक पागल आदमी आबिते जाइत रहैत छथि !ई कुनू नव घटना थोड़े अछि ! अक्सर लोग खबर सुनला पर आबैत रहथि आर अहिना मरैत रहथि ! ई कुनू अपवाद नञि, नियम रहए ओहि सब जमींदारक ! कियो ऐहन नञि भेलाह जे ओऽ जमीनकेँ घेरि कऽ ओकर मालिक बनलाह ! ई (लघु कथा) खाली कहानी मात्र न्ञि अछि ! ई घटना हमर, अहाँ आर सम्पूर्ण संसारक कहानी छी। हमर सभक जीवनक कहानी छी ! हुनके जेकाँ आइ हम सभ कऽ रहलहुँ-ए! हुनके जेकाँ जमीन घेरए के पाछाँ दौगि रहलहुँ-ए की कतेक जमीन घेर ली ! बारह बाजए-ए , दुफरिया होइ-ए, घुरए धरि समय भेलाक बाबजूद कनी आरक चक्करमे हम सब दौगि रहल छी ! ओकरा पाछाँ भूख प्यास सब बिसारि दए छी ! सत्य पुछू तँ हमरा अहाँक लग जीबए लेल समय नञि अछि ! हमसब चाहतक पीछाँ भागि रहलहुँ-ए! कहियो हमसब संतुष्ट नञि भऽ रहलहुँ-ए, हुनके जेकाँ हमर अहाँक सोच अछि, एहिसब चक्करमे गरीब - धनिक सब भूखे मरि रहलहुँ-ए कियो अपन जीनन जी नञि पबैत छ्थि ! जीबए हेतु कनी विश्रान्ति चाही ! जीबए लेल कनी समय चाही, जीवन मँगनी भेटए-ए बस ज्ञान भेनाय जरुरी अछि !!

कैदीहरू दोहोरो दुःख खेप्न बाध्य jaleshwor

कैदीहरू दोहोरो दुःख खेप्न बाध्य
कमलेश मण्डल–महोत्तरी ६ जेठ/परिबन्धमा परेर जेल जीवन बिताउनु परेको पीडा भोगिरहेका जलेश्वर कारागारका कैदीहरू वर्षा र हुरीबतासका कारण दोहोरो दुःख भोग्न बाध्य भएका छन् । वर्षासँगै आएको हावाहुरीका कारण महिला र पुरूष बन्दी तर्फको छतको कर्कट पत्ता (टिनको छाना) उडाएपछि खुलाआकाश मुनि बस्न बाध्य भएपछि कैदीहरू थप संकटमा परी दोहोरो दुःख भोग्न बाध्य भएका छन् । महिला बन्दी तर्फ दोस्रो तल्ला र पुरूष तर्फको तेस्रो तल्लाको टिनको छाना हावाहुरीले उडाएपछि विगत दुई साता देखि खुला आकाश मुनि सुत्न, बस्न, खाना पकाउन उनीहरू बाध्य भएको जेल प्रशासनले जनाएको छ । कर्कट पत्ता उडाउनाले दिन भरी तातो घाममा र रातको चीसोका कारण कैदीहरू विरामी पर्न थालेका छन् । कैदीहरू पालो पालो गरेर खाना बनाउन गरेका छन् । छानो उडाएपछि चर्काे घामका कारण बसिन नसक्नु भएको ज्यानमार्ने मुद्दा अन्तर्गत मुद्दा खेपीरहेका धनुषा रजौलका सुरेन्द्र मुखियाले गुनासो पोखे । सरकारले र जेल प्रशासनले ध्यान नदिँदा छाना छाएको छैन दुखेसो पोखदै अर्को कैदी ललन महतो भन्छन कैदीहरूलाई जहाँ पनि हेला भएको छ । छाना मर्मत तत्काल जेल प्रशासनले गर्नु पर्ने उनले भने । विगत दुई साता देखि पटक पटक आउने हावाहुरी सँगै वर्षाकाकारण कैदीहरूको ओढ्ने ओछयाउने लुगा पनि भिजेको उनीहरू बताउ“छन् । मर्मत अभावमा जीर्ण भवनको छतको छाना पनि उडाएका कारण वर्षा भएपछि पुरूष र महिला बन्दी गृहमा ओत लाग्न ठाउँ समेत छैन । ओढने ओछयाउने समेत भिजने गरेको घाम, चिसो र अनिदोले प्रायः कैदीहरू विरामी समेत पर्न थालेका छन् । कानुन र प्रकृतिको दोहोरो पीडामा परेका हाम्रो उद्धारका लागि सरकार कहाँ छ र ? कैदीहरू प्रश्न गर्छन् । हावाहुरी पानी आएपछि उडाउन लागेको छाप्रो स्याहार्नु कि नानीहरू स्याहार्नु दुबै समस्या यहाँका महिला बन्दीहरूको रहेको कुरा कर्तव्य ज्यान मुद्दामा कैद भुक्तान गरिरहेका राजविराजकी सरोजी सिंह भन्छन् । कैदी भएकै कारण न्यूनतम आवश्यकता तर्फ समेत कारागार प्रशासनले ध्यान नदिएकाले त्यस्तो आवश्यकता आएको हो उनी भन्छन् ।आफ्नो छाना र भ्mयालको हविगत बताउँदै अर्का महिला बन्दी उषा झा भन्छन् छाना भ्mयाल मर्मत गर्न तत्काल जलेश्वर प्रशासनसँग माग गर्नु भयो । राणा कालमै बनेको नेपालकै पुरानो मध्ये जलेश्वर कारागार भित्र जम्मा ३ सय ४२ जना बन्दी रहेको मा २८ महिला र आश्रित ९ जना बालबालिका रहेको छ । १ सय ३५ कैदी क्षमता राख्ने प्राचिन जेल जीर्णशीर्ण अवस्थामा रहेको र जुनसुकै बेला भत्कने संभावना समेत रहेको छ । अभिभावकका कारण जेल जीवन विताउँदै आएका ९ बालबालिका पढनबाट समेत बन्चित भएका छन् । कर्कट पत्ता छाउन तथा जेल मर्मत सम्भारका लागि कारागार व्यवस्था विभाग केन्द्रीय कार्यालयमा पटकपटक बजेट माग गर्दा पनि कुनै सुनवाई हुन नभएको जलेश्वर कारागारका जेलर डा.सोमेन्द्र ठाकुर भन्छन् । यस तर्फ सवैको ध्यान र सहयोग हुनु पर्ने तर्क राख्नु भयो ।

तराई मरुभूमिमा परिणत हुदै

MADHESHVANI WEEKLY
बी.पी. साह (काठमाडौं)/लक्ष्मण यादव (जनकपुर)/चन्दन यादव (सप्तरी)/कमलेश मण्डल (महोत्तरी)/ओमनारायण साह (रौतहट)/मो. इमरान खान (कपिलवस्तु)
तराई राजनीतिक रूपले अशान्त छँदैछ, विभिन्न सशस्त्र गतिविधि चल्दैछ र हत्या हिंसा कायमै छ । तराईवासीको अवस्था राजनीतिक रूपमा र शासकीय पद्धतिमा न्यून छन् । अहिले सबै शोषक, शासक र अपराधीको नजर तराईको वनजंगलमाथि परेको छ । हरियो वन तराईको धनलाई सखाप पार्ने विभिन्न प्रपञ्च रचिएको छ । सरकारी निकायबाट वन फडानी कार्य हुँदैछ भने विभिन्न क्षेत्रका मानिसहरू तराईको वन मास्दै बसोबास गर्न थालेकाछन् । तराईलाई मरूभूमि बनाउन सरकारी निकायबाट विभिन्न क्रियाकलाप भएकै हो, चाहे त्यो गिट्टी बालुवा निकासी देखि काठ दाउराको निकारीसम्म । तराईका जंगलहरूलाई सामुदायिक जंगल बनाइएको कुरा विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूमा आइरहेको हुन्छ तर वास्तविकता बेग्लै छ । तराईका जंगललाई सामुदायिकको नाममा केही सीमित व्यक्तिको अधिनमा राखिएको छ । उनीहरू आफ्नो ढंगले वन फडानी गर्दै जिल्ला वन कार्यालयलाई भाग वन्डा दिँदै तराईलाई मरूभूमिकरण गर्नमा लागेका छन् । नेपाल रेन्जर संघले तयार पारेको एक रिपोर्ट अनुसार — कूल ३९ प्रतिशत वनमध्ये २० प्रतिशत तराईको वन सखाप भइसकेको छ । अब मात्र १९ प्रतिशत वन बाँकी छ । उक्त तथ्यांक अनुसार तराईमा प्रतिवर्ष ११ सय हेक्टरको दरले तराईको वन विनास हुँदैछ । सरदरमा प्रतिदिन ३ हेक्टर वन विनास हुँदैछ । तथ्यांकले देखाएअनुसार सरदर प्रतिदिन २ हजार साईकल काठ दाउरा निकासी हुँदैछ । भित्री तराईमा हालसम्ममा लगभग २ लाख ५० हजार देखि ३ लाखको हाराहारीमा वन मासेर घर टहरा निर्माण भएको छ । जसमा बारा जिल्लामै लगभग १ लाख घर टहरा निर्माण भएको छ । नेपाल रेन्जर संघको तथ्याङ्क अनुसार यसै दरले तराईको वन विनास हुँदै जाने हो भने अबको २० वर्षमा तराई मरूभूमिमा परिणत हुनेछ । यसको कारण समग्र वातावरणको सन्तुलन बिग्रिदै गएको देखिन्छ । वनजंगल विनासको कारण अतिवृष्टि, अनावृष्टिको र तापक्रमको शिकार तराईका किसान हुँदैछन् ।
जनकपुरबाट लक्ष्मण यादवले जनाएअनुसार धनुषाको कूल वनमध्ये लगभग ६० प्रतिशत वन विनास भइसकेको छ । वन फडानीमा स्थानीय सरकारी निकायका कर्मचारीहरुको पनि संलग्नता छ । उनका अनुसार धनुषा जिल्लामा लगभग वन मासेर ८ सय घर टहरा निर्माण भएको छ । हालै चिसापानी–धारापानी वन क्षेत्रमा रहेको ३ सय घर टहरालाई जिल्ला प्रशासन धनुषा र अन्य निकायहरूको सहयोगमा जलाइएको थियो । पुनः ती स्थानहरूमा टहराहरू निर्माण हुन थालेको छ । यादवका अनुसार यस्तै तरिकाले वन मासिदै जाने हो भने धनुषाको वन लगभग १०–१२ वर्षसम्ममा वन सखाप हुन्छ । सप्तरीबाट चन्दन यादव लेख्छन् सप्तरी जिल्लाको महेन्द्र राजमार्गको छेउछाउमा पर्ने सम्पूर्ण वनहरू विनास भइसकेको छ अब भित्री तराईको वन सखाप हुने क्रममा छ । उनका अनुसार विभिन्न नाका हुँदै काठ दाउरा र गिट्टी बालुवाहरू भारत निकासी हुँदैछ । सप्तरीमा वनको काठ दाउरामा आश्रित परिवारको संख्या पनि निकै छ ।
महोत्तरीबाट कमलेश मण्डल लेख्छन् सरकारी कर्मचारीको संलग्नतामा काठ तस्करले महोत्तरीको उत्तरी क्षेत्रबाट लाखौं मूल्य बराबरको सालको जंगल फडानी गरी भारत निकासी गर्दै आएका छन् । महोत्तरीको माइस्थान, खयरमारा, पाटु, गौरीवास लक्ष्मीनिया गाविस क्षेत्रमा पर्ने सालको सरकारी जंगल फडानी गर्दै आएका काठ तस्करले अहिलेसम्म हजारौं रूख कटान गरिसकेका छन् । सदरमुकाम जलेश्वर देखि ४०÷५० किलोमिटर उत्तरमा पर्ने सो क्षेत्रमा भइरहेको जंगल फडानीको सूचना सम्बन्धित निकायले पाएको छ । सूत्र भन्छ भइरहेको काठ तस्करी र जंगली फडानी नियन्त्रण गरी संलग्न व्यक्ति पक्राउ गर्नु जिल्ला वन कार्यालयले कुनै प्रयास गरेको छैन । सदरमुकामसित सम्बन्धित कार्यालयको निगरानी सो क्षेत्रमा नपर्ने हुँदा काठ तस्करले लगातार जंगल फडानी गर्दै आएका छन् ।
वनको बढ्दो विनासका कारण त्यस क्षेत्रका स्थानीय हरूले जंगल फडानीको जानकारी जिल्ला वन कार्यालय बर्दिवासलाई दिने गरेतापनि वन अधिकारीले बेवास्ता गरेका छैन् ।
अहिले सो क्षेत्रको जंगल १ हजार भन्दा बढी सालका रूखहरू काटिएका छन् । सो क्षेत्रमा सालको जंगल फडानी गर्ने गराउने माथि वन कार्यालयले कारवाही नगरेपछि काठ तस्करी एवं वन फडानीमा कर्मचारीको मिलोमतो र संलग्नताको पुष्टि भएको छ ।
सरकारले वन विनास भएको भन्दै काठ कटान र निकासीमा रोक लगाएपनि महोत्तरीमा वन फडानी बढेको छ । दुई महिना यता बाँके मरहा, खयरमारा, गौरीवास, लक्ष्मीनिया जंगलको अवैध कटानी बढेको वन अधिकृत बताउँछन् तर वनको अवैध कटानी रोक्ने तर्फ वन कार्यालयले चासो देखाएको छैन । सरकारले केही महिला पहिले काठ कटान र निकासीमा रोक लगाएको थियो । सिमा सशस्त्र प्रहरी बल जलेश्वरबाट खटिगएको गस्ती टोलीले दुई महिना (माघ फागुन) को अवधिमा ९ लाख ७५ हजार मूल्य बराबर ६ सय ६१ क्यूफीट अवैध काठ सहित केही मान्छे, गाडा गोरू पक्राउ गर्नुले पनि काठ तस्करी र वन फडानी बढेको पुष्टि गर्छ । जंगल फडानी र तस्करी नियन्त्रण गर्ने मातहतका सवै सुरक्षा बेस क्याम्पलाई निर्देशन दिइएको कुरा सिमा सशस्त्र प्रहरी बल जलेश्वरका सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक जनक बहादुर बोहराले बताएका थिए । त्यस्तै खिम्ती ढल्केवर २ सय २० केमी परियोजनाको प्रसारण लाइनका लागि जंगल बीचबाट दुई तिर १५÷१५ मिटर रूख काटनु पर्ने हुन्छ महोत्तरीमा ३ हजार ६ सय ३३ वटा रूख काटनु पर्ने छ तर त्यसको नाममा पनि बढी जंगल फडानी गरिएको छ ।
सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरू समेत काठ निकासीमा लगाएको रोकले वन तस्करलाई प्रोत्साहन गरिरहेको बताउँछ । सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघका जिल्ला अध्यक्ष विनोद घिमिरेले प्रतिबन्धबाट सामुदायिक वनहरूको कारोबार ठप्प भएको र तस्करहरूले रातारात र दिनमा पनि जंगलमा पसेर जंगल विनास गरिरहेका बताए । सरकारले वन जोगाउनको लागि काठ कटान र निकासीमा रोक लगाए यसले काठ तस्करी झन बढाएको छ त्यस्तै हो भने यसरी निकासीमा रोक लगाउनुको कुने अर्थ छैन । तर मन्त्रालयबाट सरूवा भई आउनु भएका जिल्ला वन कार्यालय बार्दिवासका प्रमुख वन अधिकृत विन्दु मिश्र विगत एक महिना देखि अनुपस्थिति भएका कारण सम्पर्क हुन सकेन ।
यसैगरी रौतहटबाट ओमनारायण साह भन्छन् अन्य जिल्ला जस्तै रौतहटमा पनि वन विनास भएको छ, र हुने क्रम जारी छ । यहाँ केही सामुदायिक वनहरूको नाममा विभिन्न निकायको मिलेमतोमा वन विनास गरिदैछ । प्रशासनले गाँजा खेतिमा लागेका किसानलाई दुःख दिन थालेपछि उनीहरू अब गाँजा खेति छोडेर वन पैदावरमा आश्रित हुँदैछन् र दिनहुँ लाखौं मूल्य बराबरको काठ दाउरा बेचबिखन गर्छन् ।
त्यस्तै कपिलवस्तु जिल्लाबाट मो. इमरान खान लेख्छन् कपिलवस्तु जिल्लाको विभिन्न स्थानमा सुकुम्वासीको नाममा हजारौं घर टहरा निर्माण गरिएको छ । उनीहरूले कयौं हेक्टर वन जंगल विनास गरिसकेका छन् र तीव्र रूपले वन फडानी हुँदैछ । ती सुकुम्वासीहरू वन पैदावरमा आश्रित भएकोले वन कटानी उनीहरूको पहिलो प्राथमिकतामा छ । यसै क्रममा तराईको वन विनास हुँदै जाने हो भने अब आउने पीढिले तराईलाई मरुभूमि देख्नेछन् र तराईवासीलाई काठ दाउरा अन्यत्रबाट ल्याउनेपर्ने हुन्छ ।

satya sai baba

सत्य सांईं बाबा ने अपने भक्तों से कहा था कि वे 96 साल की उम्र में देह त्याग देंगे। बाबा का 24 अप्रैल, रविवार को सुबह 7.40 बजे निधन हो गया। वर्तमान में प्रचलित अंग्रेजी केलेंडर के अनुसार उस समय उनकी आयु 85 साल थी।

हालाँकि बाबा के भक्तों का दावा है कि लूनर कैलेंडर के अनुसार बाबा का जब निधन हुआ तो उनकी उम्र 85 नहीं 96 साल थी। गौरतलब है कि दक्षिण भारत में लूनर केलेंडर को भी मान्यता दी जाती है।

एक भक्त ने बताया कि बाबा का जन्म 23 नवंबर 1926 को हुआ था और उन्होंने 24 अप्रैल 2011 को शरीर छोड़ा इस तरह वे 30834 दिन जिंदा रहे। लूनर कैलेंडर में एक माह में 27 दिन होते हैं और इस तरह उनकी उम्र 95 साल और 54 दिन थी। दक्षिण भारत में इस कैलेंडर को प्राचीन काल से ही मान्यता प्राप्त है।

सत्य सांईं के एक भक्त ने चार साल पहले की एक घटना को याद करते हुए कहा कि बाबा ने भक्तों से कहा था कि वे चांद पर दर्शन देंगे। हालांकि उस समय बादलों ने चांद को ढक लिया था और भक्त उस दृश्य को देखने से वंचित रह गए थे।

बाबा के एक भक्त का मानना है कि शिर्डी वाले सांईं बाबा ने सत्य साईं के जन्म समय की घोषणा की थी और सत्य सांईं बाबा उसी समय पैदा हुए थे। इसी प्रकार सत्य सांईं बाबा ने भी घोषणा की कि वे 2023 में मध्य कर्नाटक में कस्तूरी के गर्भ से प्रेम सांईं के नाम से फिर अवतार लेंगे। और अब हमें उनके उसी अवतार की प्रतीक्षा है। (वेबदुनिया न्यूज)

lokseba janakpur photos and news

लोकसेवा कार्यालयमा जानु कर्मचारीलाई सजाय
महोत्तरी समाचारदाता
जलेश्वर, वैशाख ५ गते । लोकसेवा आयोग जनकपुर अंचल कार्यालय जलेश्वरको हाताभित्र निर्माण गरिएको नवनिर्मित परिक्षा भवनको उदघाटन सोमबार एक समारोहका बीच आयोगका कार्यवाहक अध्यक्ष डा.कयो देवी यमीले गर्नुभएको छ ।
सदरमुकाम जलेश्वरमा रहेको सो कार्यालयको हाताभित्र एक कोठे परिक्षाभवन निर्माण गरिएको छ । जसको लागत १० लाख ४७ हजार ६३ रुपैया रहेको लोसेआ जनकपुरअंचल कार्यालयका निमित्त प्रमुख दिनेशचन्द्र साहले जानकारी दिनुभयो ।
उदघाटन कार्यक्रममा प्रमुख अतिथीको आसनबाट बोल्नु हुदै कार्यवाहक अध्यक्ष यमीले नेताहरु प्रति व्यंग्य गर्नुहुदै नेता बन्न पनि लोकसेवाले परिक्षा लिए राम्रो हुने धारणा राख्नुभयो । उहाँले नेपालमा एउटा थिती बसाउन लोकसेवा आयोगले महत्वपूर्ण भुमिका खेलेको स्मरण गर्नुहुदै देशको वर्तमान अवस्थाले चिन्ता बढाएको बताउनुभयो । उहाँले अप्रत्यक्ष रुपमा देशको थिती नेताहरुले विगारेको बताउनुहुदै भन्नुभयो, ‘ अब नेता बन्न लोकसेवा पास गर्नुपर्छ’ ।
उहाँले समावेशी, प्रवृद्धिहरुको प्रयोगहरुका कारण लोकसेवा प्रति सर्वसाधारणको आकर्षण बढदै गएको वताउनुहुदै भन्नुभयो, लोकसेवा अहिले सम्म निष्पक्ष भई निरन्तर कार्य गरेको कारण सर्वसाधारणको आकर्षण बढेको हो ।
सोही कार्यक्रममा आयोगका सदस्य राजेन्द्र प्रसाद शाहले कर्मचारीहरुको प्रवृति राम्रै ठाउँमा जाने, राम्रै मन्त्रालय रोज्ने रहेको वताउनुहुदै लोकसेवा आयोगमा जानु कर्मचारीहरुको लागि सजाय जस्तो भएको धारणा राख्नुभयो । उहाँले यस कार्यालयमा काम गर्नु बाहेक कहि कतैबाट आम्दानी नआउने भएकोले कर्मचारीहरुलाई यस कार्यालयमा आउनु सजाय जस्तै भएको दावी गर्नुभयो । उहाँले तराई क्षेत्रमा अहिले पनि लोकसेवा हाम्रो लागि होइन भन्ने मानसिकता रहेको वताउनुहुदै त्यो मानसिकतालाई हटाउन लोकसेवा आयोगले विशेष कार्यक्रम गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।
जनकपुर अंचल कार्यालय जलेश्वरका निमित्त प्रमुख दिनेश प्रसाद साहको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा लोकसेवा आयोगका प्रशासन शाखा प्रमुख उपसचिव टिकाराम ज्ञवाली, प्रमुख जिल्ला अधिकारी तेजप्रसाद पौडेल, लगायतका वक्ताहरुले आ–आफ्नो मन्तव्य राख्नुभएको थियो ।

लोक मानवियता विर्सेर रहल

नागेन्द्रकुमार कर्ण MAHOTTARI
२०६८÷१÷४
सभहक दलान कार्यक्रमके लेल

वैशाख महिनाक असिनपसिन करबाला गर्मी, ओहीमे पश्चिम दिस सऽ उडबाला गरम बालु आ क्षण क्षणमे बदलैत मौसम, ककरो निक नै लगैत अछि । ओहुमे यदि नुकायबाला कोनो घर नै रहैय त कि दशा हायत अनुमान करनाई कठिन अछि । मुदा विधिके विधान एहन मौसम रहितो सम्बन्धित निकायके उदासिनताके कारणे महोत्तरीक हतिसर्वाके दलित बस्तीके दु दर्जन स वेशी परिवारके एहने अवस्था स अखैन ग्रुजरपडि रहल अछि । ओ सभ एखनुक समयमे मानविय संवेदना प्रकट करबाला कोनो निकाय नै रहल वतोवैत लोक सभ मानविय संवेदना विर्सेर गेल आरोप लगोने अछि ।
महोत्तरी जिल्लाक हतिसर्वा–९ झपौल टोलमे एक महिना आगा लागल आगलगीके कारण वेघर भेल ३२ परिवार अखैन धरि कोनो राहत नै पाबऽ सकल अछि । ओ सभ एक महिना स खुल्ला आकाशके निचा रहबाक लेल वाध्य अछि । रेडक्रस आ दैविक प्रकोप उद्धार समिति आगलगीके वाद तुरत राहत प्रदान करितो ओ पिडित सभके लेल उटके मुहँमे जिराके फोरैन सावित भ गेल अछि । फागुन ३० गते सोम दिन बेरियाके समयमे आगि लगला स महरा बस्तीके ३२ टा घर जरि गेल छल । पिडित सभके यथेष्ट राहत नै भेटला स ओकरा सभके जिवन अखैन नरकमय बनल अछि । कखनो बिहाडी अवैत अछि त ओही संगै पथ्थर सेहो बरसैत अछि । दिनमे तऽ गर्मीके बाते नहि ओहुमे जखैन नदीके धिप्पल वालु उडैत अवैत अछि त ओकरा सभके देह सिहरा दैत अछि । मुदा करब त कि, नहि दुध पिले स सुख नै माछ खयले स ’ जकाँ भगेल अछि जीवन ।
ओकरा सभके अखैन धरि नेपाल रेडक्रस सोसाइटी महोत्तरी शाखा एक एक टा त्रिपाल, बाल्टिन, किछ वर्तन भाडा, किछ कपडा वितरण कयने अछि त दैवी प्रकोप उद्धार समिति महोत्तरी १० क्विन्टल चाउर, २ क्विन्टल चुरा, १० किलो चिनी, १ क्विन्टल दाइल, स्वावीन, करुतेल आ एक बोरा आयोनुन मात्रै राहत स्वरुप वितरण कयने अछि ।
आगलागी स वेघर भेल स्थानीय विरजु महराके श्रीमती घटनास्थल पहुचल किछ पत्रकार आ मानवअधिकारकर्मी देख कऽ सब जरि गेल, किछ नै बाकी अछि, कोना क रहब बतोलैनि । विरजु घर बनेबाक लेल साउदी अरब स पठोने दु लाख रुपैया से हो आगिमे स्वाहा भगेल ओ बतोलैनि । ओ आब केनाकऽ घर बनायब आ रहब एकरे चिन्ता लागल बतोलैथि ।
ओही टोलमे रहल ४२ घर मे सऽ ३२ गोटेके खाद्यान्न, लत्ताकपडा, सब जरिगेल अछि । ओकरा सभके अखैन अपने लगोने कपडा आ रेडक्रस देने एकथान कपडा बाहेक किछ नै बाँकी अछि ।
ओही टोलमे रहि रहल एकल महिला मरनीदेवी आगलगी स चार दिन पहिने मात्रे घर बनोने वतोवैत ओ घर जरला स एखैन हम सभ वेसहारा बनल वतोलैनि । आँखी स नोर झारैत ओ घरमे कमाई बाला कोही नहि अछि, सात टा धियापुता अछि केना कऽ रहब आ केना क खायब इहे सोचिऽ सोचिऽ क विमार पडलागल बतौली । ओ कतेक दिन भुकले सुत परल बतोवैत अपने त उपवासो कलेव मुदा हमर छोट छोट धियापुता कहाँ जाइत, ओकरा सभके केना उपवास रखबै ? प्रश्न कयलि । ओ अखैन माँगि कऽ गुजारा कर परबाक अवस्था आयल बतौली ।
मरनी मात्रे टा नहि घर जरि कऽ वेसहारा भेल फेकन महराके श्रीमती रामवती देवी घरवाला कोनो काम नै करिरहल कहैत घर जरलावाद भुकले सुतऽ पडिरहल बतौली । ओ हमरा सभके देलगेल राहत दुईये दिनमे सकिगेल कहैत ओहीके वाद कोई नै देखऽ आयल वतोलैनि ।
फागुन ३० गते सोमदिन बेरियामे हतिसर्वा–९ झपौल टोलमे रहनिहार मदिकरण महराके घर स लागल आगलागि पुरे दलित वस्तीमे पसरल छल । मदिकरणके घरमे खाना बना रहल समयमे चुल्हा स आगि लागल छल । आगलगी स ३ लाख रुपैया नगद, एक दर्जन चौपाया, फर्निचर, अन्नपात, लत्ताकपडा क करिब एक करोड मोल बराबरके क्षति भेल छल ।
आगलगी स हतिसर्वा ९ रहनिहार महीकरण महरा, छठु महरा, रामप्रकाश महरा, रामअयोध्या महरा, श्रीप्रसाद महरा, रामअवतार महरा, असु महरा, महेन्द्र महरा ठुलो, दुखरा महरा, उपेन्द्र महरा, राहदेव महरा, सुकदेव महरा, विश्वम्भर महरा, राजन महरा, रामदेव महरा, सरोज महरा, विजु महरा, जय कुमार महरा, घवीद महरा, राज विशेर महरा, ताराचन महरा, हरीनारायण महरा, मालती देवी महरा, अशोक महरा, वासुदेव महरा, शिव महरा, महेन्द्रमहरा सानो, घुरन महरा, रामविलास महरा, अनुरोध महरा लगायतक घर जरल छल ।
सदरमुकाम जलेश्वर स करिब ४० किलोमिटर दुरीमे रहल ओही टोलमे अखैन खयबाक र रहबाक समस्या उत्पन्न भेल अछि । आगलगी स पिडित बनल जागेश्वर महरा रेडक्रस एउटा पाल देने अछि मुदा राति मे आयल बिहाडी, पानि आ पथ्थर स ओ नै थेग सकैत अछि ।
अग्नीपिडित स्थानीय सभ हमरा सभके सम्बन्धित निकाय रहबाक लेल मात्रे घर बनादेवाक माँग कयने अछि । पिडत स्थानीय युवा जागेश्वर महरा कहलैनि, ‘ हमरा सभके किछ नहि , घर मात्रै देत त भजाइत , हम सभ कमाइ के लेल सक्षम छी’ ।
आगलगी स खयबाक, रहबाक समस्या मात्रे टा नहि ओकरा सभके पहिचानके लेल रहल कागजात स सेहो जरि गेल अछि । नागरिकता बनेबाक लेल खटल टोलीमे नागरिकता बनौने ओ सभ अखैन ओ कागजात सभ के बनादेत एहिके सेहो खोजी क रहल अछि ।
एम्हर जिल्ला प्रशासन कार्यालय महोत्तरीक प्रशासकिय अधिकृत नागेन्द्र चौधरी ओकरा सभके दैवी प्रकोप उद्धार समितिद्वारा राहत देल गेल वतोलैनि । ओ एखैन सिडिओ साहब नै रहलाक कारणे ओ अओता त एहिके निर्णय कायल जायत जनतव देलैनि ।
दुःख लोकके स्वभावतः आक्रोशित बनादैत अछि । एहुमे दैविक प्रकोपमे परि वेघर भेल, दुःख पिडामे परल सभके राज्य संचालन करबाला निकाय नै देखैत अछि त वेश दुःख, आक्रोश आ पिडा होइत अछि । आ ओ आक्रोश आ पिडा जखैन माथ स उपर आबि जाइत अछि त ओ कोनो बाढीके रुप ललैत अछि आ एहि स कतेक तहस नहस होइत अछि तकर अनुमान करनाई कठिन भ जाइत अछि । ताईद्वारे सम्बन्धित निकायके एहि प्रति गम्भिर होनाई बड जरुरी भ गेल अछि । सम्बन्धित निकाय आ महोत्तरीमे रहि रहल संघसंस्था सभके तत्काले एहि प्रति सोचनाई बहुत जरुरी भ गेल अछि । आ राजनीतिकदल सभके सेहो एखुनक अवस्थामे ओकरा सभ प्रति ध्यान देनाई जरुरी अछि । ओही ठामक दृश्य देखला पर सम्बन्धित निकाय मानव प्रतिके सदाशयता विर्सेर गेल जकाँ महसुस होइत अछि । एक महिना भ चुकलाक वादो राज्य आ राज्य संचालन करबाला निकाय ओकरा सभ प्रति चाख नै रखने अछि । इ चाख नै रखनाई आ ओकरा सभके क्षतिपूर्ति नै देनाई मानवअधिकारके उल्लंघन अछि ।